(Özet) – Geniş Kapsamlı Sermaye Piyasası Mevzuatı ve Meslek Kuralları Konu Anlatımı

Sermaye piyasası mevzuatı ve meslek kurallarına ilişkin bu özet içerik, konunun temel kavramlarını ve genel çerçevesini sade ve anlaşılır bir şekilde sunmak amacıyla hazırlanmıştır. Temel yapı, kavramlar ve işleyiş hakkında hızlı ve net bir bakış açısı kazandırmayı hedefler. mufettis.org olarak, bu süreci daha verimli ve anlaşılır hale getirmek için içeriklerimizi sürekli geliştiriyoruz.

Sermaye piyasası, tasarruf sahiplerinden fon talep edenlere orta ve uzun vadeli kaynak aktarımı sağlayan piyasadır. Temel işlevleri reel piyasaya kaynak sağlamak, sermaye birikimi oluşturmak, likidite sağlamak, riski dağıtmak ve mülkiyeti tabana yaymaktır. Birincil piyasada sermaye piyasası aracı ilk kez satılır ve fon doğrudan ihraççıya gider; ikincil piyasada ise daha önce ihraç edilmiş araçlar yatırımcılar arasında el değiştirir, bu piyasa özellikle likidite, fiyat oluşumu ve vade oluşumu bakımından önem taşır. Spot piyasa teslimin kısa sürede gerçekleştiği, vadeli piyasa ise teslim veya uzlaşmanın ileri tarihte olduğu piyasadır.

Sermaye piyasasının başlıca unsurları; fon talep edenler (ihraççılar), fon arz edenler (yatırımcılar), sermaye piyasası araçları, yardımcı kuruluşlar/sermaye piyasası kurumları ve borsalardır. Yatırımcılar bireysel, kurumsal ve nitelikli olarak ayrılabilir; kurumsal yatırımcı ile nitelikli yatırımcı aynı kavram değildir. Yardımcı kuruluşlar ve sermaye piyasası kurumları; aracılık, portföy yönetimi, denetim, derecelendirme, saklama ve takas gibi işlevlerle piyasanın güven altyapısını oluşturur. Borsalar ise likidite, fiyat oluşumu, ekonomik gösterge olma, itibar sağlama ve piyasa disiplinine katkı işlevi görür.

Sermaye piyasası mevzuatının omurgası 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunudur. Bunun altında SPK’nın tebliğleri, ilke kararları ve diğer ikincil düzenlemeleri yer alır; ayrıca ilgili diğer düzenlemeler ve gerekli hallerde genel hükümler de uygulanır. 6362 sayılı Kanun, çerçeve kanun niteliğindedir; temel esasları belirler, ayrıntıları SPK düzenler. SPK hem düzenleme ve başvuruları sonuçlandırma hem de tedbir ve yaptırım uygulama işlevine sahip düzenleyici ve denetleyici kurumdur.

Deneme Sınavı – Geniş Kapsamlı Sermaye Piyasası Mevzuatı ve Meslek Kuralları – Ⅰ

×

6362 sayılı SPKn’nın hazırlanmasının temel nedenleri; 6102 sayılı TTK’ya uyum, AB müktesebatına yaklaşım ve piyasanın değişen ihtiyaçlarıdır. Kanun herkese aynı şekilde uygulanmaz: TCMB genel olarak kapsam dışındadır, ancak md. 47 istisnası vardır; TCMB, Hazine ve bazı varlık kiralama şirketlerinin belirli ihraçlarında ihraca ve kamuyu aydınlatmaya ilişkin bazı hükümler uygulanmaz; bankalar ve sigorta şirketleri ise bazı alanlarda kendi özel mevzuatlarına tabidir.

Sermaye piyasası aracı üst kavramdır; altında menkul kıymetler, türev araçlar ve diğer sermaye piyasası araçları bulunur. Menkul kıymetler ortaklık veya alacaklılık hakkı sağlar; türev araçlar dayanak varlık, fiyat, kur veya faiz gibi unsurlara bağlıdır; yatırım fonu katılma payları, gayrimenkul sertifikaları ve kira sertifikaları diğer sermaye piyasası araçlarına örnektir. Varant, menkul kıymet değil, türev araç mantığına yakın özel bir yapıdır.

Sermaye piyasasında kaydi sistem esastır; yani senet yerine elektronik kayıt vardır. Haklar MKK nezdinde kayden izlenir. MKK kayıtları kural olarak açıklayıcıdır, fakat üçüncü kişilere karşı ileri sürmede kayıt tarihi önemlidir. Sermaye piyasası araçlarını konu alan teminatlarda özellikle md. 47 kapsamındaki teminat sözleşmeleri ve teminat yöneticisi sistemi önemlidir; teminat yöneticisi yatırımcı lehine güvenceyi yönetir ve bu malvarlığı kendi malvarlığından ayrıdır.

İhraç, sermaye piyasası araçlarının ihraççılar tarafından çıkarılıp satılmasıdır. Halka arz ediliyorsa temel kamuyu aydınlatma belgesi izahname, halka arz edilmeksizin ihraçta ise ihraç belgesidir. Kitle fonlaması bu rejimin dışındadır; izahname veya ihraç belgesi aranmaz. SPK onayı, belgedeki bilgilerin doğruluğunun garanti edildiği anlamına gelmez; yalnızca tutarlılık, anlaşılırlık ve eksiksizlik denetimini ifade eder. İzahnamedeki yanlış, yanıltıcı veya eksik bilgilerden doğan zarardan öncelikle ihraççı, ardından duruma göre halka arz eden, lider aracı kurum, garantör ve yönetim kurulu üyeleri sorumlu olabilir; bağımsız denetim, değerleme ve derecelendirme kuruluşları da kendi raporlarından sorumludur. Pay ihracında temel ilke bedelin tam ve nakden ödenmesidir. Borçlanma aracı sahipleri kurulu, dağınık yatırımcı kitlesinin kolektif korunmasını sağlar. İhraççı, halka arz eden ve halka açık ortaklık kavramları farklıdır; halka açık ortaklık kavramı özellikle paylar bakımından kurulur.

Sermaye piyasası faaliyetlerinde 6362 sayılı Kanun kurum bazlı değil faaliyet bazlı sistemi benimsemiştir. Üç ana grup vardır: yatırım hizmet ve faaliyetleri, yan hizmetler ve sermaye piyasası kurumlarının Kanun kapsamındaki faaliyetleri. Yatırım hizmet ve faaliyetleri arasında emir iletimi, işlem aracılığı, portföy aracılığı, portföy yöneticiliği, yatırım danışmanlığı, halka arzda aracılık, çok taraflı işlem sistemlerinin işletilmesi ve saklama yer alır. Yan hizmetler arasında sermaye piyasalarıyla ilgili danışmanlık, kredi/ödünç ve döviz hizmetleri, yatırım araştırması ve finansal analiz, finansman aracılığı, servet yönetimi ve finansal planlama bulunur. Yan hizmetler için ayrıca ayrı izin zorunlu değildir; ancak yalnızca yan hizmet sunmak amacıyla yatırım kuruluşu kurulamaz. Kitle fonlaması ne yatırım hizmeti ne yan hizmettir; platformlar ihraççı, halka açık ortaklık, borsa veya piyasa işleticisi sayılmaz. Kripto varlık hizmet sağlayıcıları ise artık SPKn kapsamındadır; bunlar için Kurul izni, pay devrinde Kurul izni, bilgi sistemleri ve teknolojik altyapı şartları öngörülmüştür.

Yatırım hizmet ve faaliyetleri kural olarak yatırım kuruluşları tarafından yürütülür ve Kurul iznine tabidir. Yatırım kuruluşu kavramı aracı kurumları, bankaları ve Kurulca belirlenen diğer kurumları kapsar. Mevduat bankaları bazı yatırım hizmetlerini sunabilirken, yatırım ve kalkınma bankaları bunlara ek olarak portföy yöneticiliği, yatırım danışmanlığı ve halka arz aracılığı gibi faaliyetleri de yürütebilir. Yetki belgesi; açık feragat, iki yıl faaliyetsizlik, yanlış/yanıltıcı beyanla alınma veya gerekli şartların kaybedilmesi gibi nedenlerle iptal edilebilir.

Sermaye piyasası kurumları; yatırım kuruluşları, kolektif yatırım kuruluşları, finansal altyapı kuruluşları ve diğer sermaye piyasası kurumları olarak düşünülebilir. Kolektif yatırım kuruluşları; riskin dağıtılması, profesyonel yönetim, müşterek sermaye ve malvarlığının korunması ilkelerine dayanır. Yatırım ortaklığı şirket modelidir; yatırım fonu portföy yönetim şirketi tarafından kurulan, tüzel kişiliği olmayan malvarlığıdır; DSYO daha esnek hibrit modeldir. Portföy yönetim şirketi ile portföy saklama hizmetini sunan kuruluş aynı tüzel kişi olamaz; saklama hizmeti sadece muhafaza değil, aynı zamanda ihraç-itfa, değerleme, talimatların uygunluğu ve portföy işlemlerinin mevzuata uygunluğunu gözetme işlevi de taşır. Finansal altyapı kuruluşları içinde merkezi takas, merkezi saklama, MKK ve veri depolama kuruluşları vardır; merkezi karşı taraf yapısı temerrüt riskini azaltır, takas kesinliği ilkesi bazı işlemlerin geri alınamamasını sağlar. Borsa ile piyasa işleticisi aynı şey değildir; piyasa işleticisi borsayı veya borsanın piyasalarını yöneten/işleten anonim ortaklıktır. YTM, yatırımcı için son tampon mekanizmadır; yatırım kuruluşunun nakit ödeme veya araç teslim yükümlülüğünü yerine getirememesi halinde tazmin kararı verilebilir, bunun için mutlaka iflas beklenmez.

Sermaye piyasasında son bölümün ana şeması denetim – tedbir – yaptırım zinciridir. SPK; SPKn hükümlerini, diğer ilgili kanun hükümlerini ve tüm sermaye piyasası faaliyet ve işlemlerini denetler; defter, belge, elektronik kayıt ve bilgi sistemlerini inceleyebilir. Denetim sırasında üçüncü kişilere açıklama yapılamaz; buna karşılık gizlilik bahanesiyle Kurula bilgi verilmesinden kaçınılamaz. Tedbirler, önce hukuka aykırılığı eski hale döndürmeye ve zararları gidermeye yöneliktir: kanuna aykırı ihraçta iade ve dava, izahnameye aykırılıkta kullanım engeli ve iptal davası, ihraççının malvarlığını azaltıcı işlemlerinde imza yetkisi kaldırma ve görevden alma, kurumların faaliyetini sınırlandırma veya durdurma, mali bozulmada tedrici tasfiye veya iflas istemi, izinsiz faaliyette durdurma ve erişim engeli, manipülasyon şüphesinde işlem yasağı ve piyasa önlemleri uygulanabilir. Yaptırımlar ise idari para cezası ve suç duyurusudur. Başlıca suçlar; bilgi suistimali, piyasa dolandırıcılığı, usulsüz halka arz, izinsiz sermaye piyasası faaliyeti, izinsiz kripto varlık hizmet sağlayıcılığı, güveni kötüye kullanma, sahtecilik, kripto varlık hizmet sağlayıcıda zimmet, bilgi ve belge vermeme, denetimi engelleme, yasal defter ve finansal raporlarda usulsüzlük ve sır saklama yükümlülüğünün ihlalidir. Bilgi suistimali için içsel bilgi + bu bilgiye dayanarak işlem/emir davranışı + menfaat gerekir; piyasa dolandırıcılığı işleme dayalı veya bilgiye dayalı olabilir. Bazı haller suç sayılmaz: TCMB ve yetkili resmi kurum işlemleri, geri alım programları, çalışanlara pay edindirme programları, kurala uygun fiyat istikrarı ve piyasa yapıcılığı işlemleri. Ayrıca her hukuka aykırılık suç değildir; bazıları yalnızca idari para cezası doğurur.

1) Özel Durumlar Tebliği (II-15.1)

Amaç, bilgi eşitsizliğini önleyip yatırımcıyı zamanında, tam ve doğru bilgilendirmektir; merkeze alınacak soru hep şudur: “Bu bilgi yatırım kararını, fiyatı veya değeri etkiler mi?” Özel durumlar ikiye ayrılır: içsel bilgi, henüz kamuya açıklanmamış ve fiyat/karar etkileyebilecek bilgidir; sürekli bilgi ise içsel bilgi dışında kalıp yine açıklanması gereken bilgidir. Açıklamalar hızlı erişilebilir, eşit işlem ilkesine uygun, doğru, temelsiz/abartılı/eksik olmayan şekilde yapılmalı; KAP açıklaması reklam aracı gibi kullanılamaz. İçsel bilgi açıklanmadan önce gizlilik zorunludur; sistem “ya açıkla ya gizliliği koru” mantığıyla çalışır. İçsel bilgi ortaya çıktığında veya öğrenildiğinde açıklanır; bazı durumlarda şirket dışındaki ama bilgiye fiilen ulaşan ve belirli güçteki kişiler de açıklama yükümlüsü olabilir. Açıklamanın ertelenmesi ancak meşru çıkarın korunması + yatırımcının yanıltılmaması + gizliliğin sağlanması şartlarıyla mümkündür. İçsel bilgiye düzenli erişimi olanlar MKK’ya bildirilir; amaç “kim biliyordu?” sorusuna kayıt bırakmaktır. Olağan dışı fiyat/işlem hareketinde borsa isterse şirket açıklama yapmak zorundadır. Haber ve söylentilerde her haber için açıklama gerekmez; ama ilk kez çıkan / daha önce açıklanandan farklı / yatırım kararını etkileyen haberlerde açıklama gerekir; kamuya açıklanmış verilerden türetilen yorum-analiz-tahminler kapsam dışı olabilir. İdari sorumluluğu bulunan kişiler ve ana ortak işlemleri önemlidir; parasal eşikler güncellenebilir. Sürekli bilgilerde sermaye ve oy hakkı eşikleri kritik olup genel eşikler %5, %10, %15, %20, %25, %33, %50, %67, %95; bazı ortaklıklarda yalnız %25, %50, %67’dir. Oy hakkı hesabında sadece çıplak pay değil; vekalet, intifa, geçici oy devri, teminat ilişkileri, birlikte hareket ve kontrol edilen işletmeler gibi dolaylı güç de dikkate alınır. Paya dayalı araçlarda da, henüz pay sahibi olmasan bile payı alma hakkı oy gücünü etkiliyorsa açıklama gerekir. Genel bilgiler KAP formuyla yayımlanır; değişiklikler iki iş günü içinde güncellenir; borsada işlem gören ihraççılar ayrıca bilgilendirme politikası oluşturur. Genel kurul, sermaye artırımı ve pay dışı araçlarda ihraç tavanı, temerrüt, derecelendirme, teminat/garanti değişikliği, dönüştürme-değiştirme hakları gibi ek açıklamalar da gerekebilir. Açıklama dili esasen Türkçedir; kural olarak derhal yapılır; bazı sermaye yapısı açıklamaları 3. iş günü 09.00’a kadar yapılır. Borsada işlem görenlerde açıklama en geç ertesi iş günü internet sitesine konur ve 5 yıl saklanır. Kısa kod: İçsel bilgi = açıklanmamış + etkili; erteleme = meşru çıkar + yanıltmama + gizlilik; KAP’ta açıkla, sitede sakla.

2) Kurumsal Yönetim Tebliği (II-17.1)

Kurumsal yönetim, şirket gücünü keyfiliğe bırakmayan; pay sahipleri, menfaat sahipleri ve yönetim arasındaki ilişkiyi kurala bağlayan sistemdir. Temel sorun, mülkiyet ile kontrolün ayrılmasıdır; yani şirket sahibi başka, yöneten başka olduğunda yönetimin kimin çıkarına hareket ettiği sorunu doğar. Dört temel ilke adillik, şeffaflık, hesap verebilirlik, sorumluluktur. Menfaat sahibi kavramı pay sahibinden geniştir; çalışan, müşteri, tedarikçi, alacaklı, yatırımcı ve toplum da buna dahildir. Anglo-Sakson modelde temel risk profesyonel yöneticinin pay sahibinden kopması; Kıta Avrupası modelinde temel risk hakim ortağın azınlığı ezmesidir. TTK altyapıyı kurar; SPK ise halka açık şirketler için bunu ayrıntılandırır. SPKn m.17 ve II-17.1 ile bazı ilkelere uyum zorunlu tutulabilir; Kurul tedbir isteyebilir, dava açabilir, hatta bazı işlemleri resen yaptırabilir. Sistem iki katmanlıdır: bazı ilkeler zorunlu, diğerleri “uygula, uygulamıyorsan açıkla” yaklaşımına tabidir; bunun güncel araçları URF ve KYBF’dir. Şirket gruplandırması piyasa değeri ve fiili dolaşıma göre yapılır; mantık, yükümlülük yoğunluğunun şirket büyüklüğüne göre değişmesidir. Pay sahipleri tarafında oy hakkı kolay kullanılmalı; imtiyaz yönetim temsilini boğmamalı; karşılıklı iştirak yapay çoğunluk üretmemeli; azınlık hakları korunmalı ve hatta genişletilebilmelidir; kâr dağıtım politikası belirli, tutarlı, genel kurul onaylı ve internet sitesinde açıklanmış olmalı; pay devrini zorlaştırıcı uygulamalardan kaçınılmalıdır. Şeffaflık tarafında kurumsal internet sitesi şirketin hafızasıdır; ticaret sicili, ortaklık/yönetim yapısı, imtiyazlar, esas sözleşme, özel durum açıklamaları, finansal raporlar, faaliyet raporları, izahnameler, genel kurul belgeleri, geri alım/kâr dağıtım/bilgilendirme politikaları, etik kurallar, SSS ve en az 5 yıllık bilgi yer almalıdır. Ortaklık yapısı, dolaylı/karşılıklı iştiraklerden arındırılmış şekilde ve %5’ten yüksek gerçek kişi ortaklar gösterilerek en az 6 ayda bir güncellenir. Bazı finansal tablo bildirimleri İngilizce de yayımlanır. Faaliyet raporu sadece tanıtım değil; yönetim kurulu ve yöneticilerin dış görevleri, bağımsızlık beyanları, komiteler, toplantı sayıları, mevzuat değişiklikleri, önemli davalar, çıkar çatışması tedbirleri, karşılıklı iştirakler ve sosyal sorumluluk gibi konuları da içeren gerçek açıklama belgesidir. Menfaat sahipleri tarafında haklar korunur; açık düzenleme yoksa da iyi niyet ve şirket imkanları ölçüsünde gözetim vardır; hak ihlalinde hızlı tazmin, bilgilendirme, etik ihbar mekanizması, çıkar çatışmalarında denge, çalışanların yönetime katılımını destekleyen modeller, yazılı insan kaynakları kriterleri, eşit fırsat, eğitim, kariyer planlaması, ayrımcılık yasağı, güvenli çalışma ortamı, müşteri memnuniyeti, kalite standartları, ticari sırların korunması ve etik/sosyal sorumluluk öne çıkar. Yönetim kurulu ise günlük iş yapan değil; strateji kuran, gözeten ve dengeleyen organdır: stratejik hedefleri belirler, risk-büyüme-getiri dengesini gözetir, uzun vadeli şirket çıkarını esas alır, kaynakları ve yönetim performansını denetler. Faaliyetler şeffaf, adil, hesap verebilir ve sorumlu biçimde yürütülmeli; iç kontrol ve risk sistemi kurulmalı; yılda en az bir kez gözden geçirilmeli; başkan ile genel müdür yetkileri ayrılmalı; aynı kişi ise gerekçesi KAP’ta açıklanmalıdır. Kurul en az 5 üyeli olmalı; çoğunluk icracı olmayan üyelerden oluşmalı; bağımsız üye sayısı toplamın en az üçte biri ve her halde en az iki kişi olmalıdır. Bağımsızlık yalnız hissedar olmamak değil; ilişkisizlik + tarafsızlık + yeterlilik + zaman ayırabilme demektir. Aday gösterme komitesi adayları değerlendirir; aday bağımsızlık beyanı verir; liste genel kuruldan en az 60 gün önce Kurul’a gider; olumsuz görüş varsa aday sunulamaz; bağımsızlık kaybolursa durum bildirilir ve ilke olarak istifa edilir. Kadın üye oranı için en az %25 hedef belirlenir; denetim komitesinde en az bir üyede 5 yıllık denetim/muhasebe/finans tecrübesi aranır. Toplantılar etkin sıklıkta yapılmalı; gündem, belge, eşit oy hakkı, elektronik toplantı, gerçek tartışma ve muhalefet şerhi imkanı olmalıdır. Kurul bünyesinde kural olarak Denetimden Sorumlu Komite, Riskin Erken Saptanması Komitesi, Kurumsal Yönetim Komitesi, Aday Gösterme Komitesi, Ücret Komitesi bulunur; bazı görevler kurumsal yönetim komitesinde birleşebilir. Denetim komitesi tümüyle bağımsız üyelerden oluşur ve muhasebe/bağımsız denetim/iç kontrolü gözetir; kurumsal yönetim komitesi ilke uyumunu ve yatırımcı ilişkilerini izler; aday komitesi kurul ve üst yönetim adaylarını; risk komitesi erken riskleri; ücret komitesi ücret ilke ve kriterlerini ele alır. Ücretlendirme yazılı, şeffaf, genel kurul bilgisine sunulmuş olmalı; bağımsız üyelerde kâr payı, opsiyon veya performansa bağlı ödeme planı kullanılamaz; yönetici ve bağımsızlık arasında kişisel finans bağı kurulmaması için şirkete borçlanma/kredi/teminat yasağı vardır. Kısa kod: Kurumsal yönetim = gücü dağıt, görünür kıl, dengele.

3) Portföy Yönetim Şirketleri (III-55.1)

Bu tebliğin mantığı şudur: portföy yönetim şirketi kendi parasını değil başkasının parasını yönettiği için sıradan şirketten daha fazla güven, organizasyon, kontrol ve şeffaflık gerekir. Portföy yönetim şirketi, ana faaliyet konusu yatırım fonu kurmak ve yönetmek olan, anonim ortaklık şeklinde kurulan sermaye piyasası kurumudur; yatırım ortaklıkları, emeklilik yatırım fonları ve yurt dışı muadillerin portföylerini de yönetebilir. Yalnız yabancı kolektif yatırım kuruluşu, yalnız girişim sermayesi yatırım fonu, yalnız gayrimenkul yatırım fonu veya bunların birlikte yönetimine özgülenmiş özel amaçlı şirketler de kurulabilir. Kuruldan yetki belgesi alarak portföy yöneticiliği ve yatırım danışmanlığı yapabilir; bazı yan hizmetler (araştırma, analiz, genel tavsiye, sermaye piyasası danışmanlığı, servet yönetimi, finansal planlama vb.) bildirimle yürütülebilir. Ama aracılık yapamaz, kendi mali taahhüdünü içeren evrak çıkaramaz, ödünç para veremez, mevduat toplayamaz, zorunlu kısa vadeli nakit ihtiyacı dışında kredi alamaz, izin verilenler dışında ticari/sınai/zirai faaliyete giremez ve bazı ortaklıklarda belli oranları aşan iştirak edinemez. Kuruluşta; kayıtlı sermaye sistemine tabi anonim ortaklık olma, tüm payların nama yazılı ve nakit karşılığı çıkarılması, asgari 75 milyon TL başlangıç sermayesi, uygun esas sözleşme, güvenilir ve mali güce sahip kurucu/önemli etkiye sahip ortaklar, şeffaf ortaklık yapısı aranır. Önemli etki; doğrudan/dolaylı %5+ pay/oy veya kurul çoğunluğunu seçtiren imtiyazdır. Kuruluş izni ile faaliyet izni ayrıdır: kuruluş izni şirketin kurulmaya uygunluğunu, faaliyet izni ise yatırımcı parasını yönetecek düzeyde hazır olup olmadığını denetler; şirket kuruluş izninden sonra en geç 3 ay içinde faaliyet izni başvurusu yapmazsa izin iptal edilebilir. Faaliyet izni için kuruluş şartlarının korunması, sermaye yeterliliği, Takasbank teminatı, portföy saklayıcısı sözleşmesi, nitelikli yönetici/personel, yeterli portföy yöneticisi, araştırma birimi, muhasebe-kayıt-bilgi işlem-haberleşme altyapısı, genel müdür, çıkar çatışması politikası, iç kontrol, risk yönetimi, teftiş, fon hizmet birimi ve dışarıdan hizmet alımı düzeninin kurulmuş olması gerekir; görev, yetki, iş akışları yazılı hale getirilir. Portföy saklayıcısı ayrı kurumsal güvenlik kilididir; saklama ile yönetim yapısal olarak ayrılır; saklayıcı veya işlem aracısı yöneticilerinin portföy yönetim şirketinde ortak/yönetici/temsilci, ya da tersine şirket yöneticilerinin bunlarda benzer konumda olması engellenir. Faaliyetleri sınırlı özel amaçlı portföy yönetim şirketlerinde bazı sermaye, personel ve sistem şartlarında yarım oran, muafiyet veya farklılık olabilir; ancak bu serbestlik değil, uzmanlaşmış rejimdir. Şirket, müşteri ve piyasa bütünlüğü lehine adil-dürüst davranmalı; çıkar çatışmalarını azaltacak organizasyon ve yazılı politika kurmalı; kaçınılmaz çatışmalarda müşterilere adil muamele ve bilgilendirme sağlamalı; şikayet prosedürü oluşturmalıdır. İç kontrol sistemi, iş ve işlemlerin stratejiye, mevzuata, fon içtüzüğü/izahnameye, sözleşmelere uygun yürümesini; kayıtların güvenilirliğini; hata-hile-usulsüzlüğün önlenmesini; belge, muhasebe, risk tanımlama, personel işlemleri, harcamalar, değerleme, portföy sınırlamaları ve ilişkili taraf işlemlerinin izlenmesini sağlar; yazılı prosedürlere dayanır, günlük akışın parçasıdır, aylık raporlanır. İç kontrolden sorumlu icracı olmayan yönetim kurulu üyesi ve en az bir iç kontrol elemanı bulunur. Risk yönetim sistemi ise temel risklerin tanımlanması, ölçülmesi, limit takibi ve raporlanmasını sağlar; portföyü yöneten birimden bağımsızdır; Düzey 3 ve Türev Araçlar lisanslı personel gerekir; girişim/gayrimenkul fonlarında finansman ve likidite riski de özel olarak izlenir. Teftiş birimi tüm faaliyetleri, özellikle iç kontrol ve risk sistemini bağımsız inceleyen yapıdır; doğrudan yönetime bağlıdır; yıllık teftiş raporları düzenlenir; ağır aykırılıklar derhal Kurula bildirilir. Fon hizmet birimi fon muhasebesi, nakit mutabakatı, pay alım-satım kontrolü, gün sonu raporları, bilanço ve gelir-gider tabloları gibi arka ofis işlerini yapar; fon müdürü bulunur ve bu kişi portföy yöneticiliği yapamaz. Merkez dışı örgütler acente, şube ve irtibat bürosudur; acentelik hizmeti sınırlıdır ve müteselsil sorumluluk doğurur; şube için ayrı mekan, donanım ve nitelikli müdür/personel; irtibat bürosu için de lisanslı sorumlu gerekir; her halükarda hukuki ve cezai sorumluluk şirkete aittir. Şirketin yasak faaliyetleri odak ilkesinin sonucudur: portföy yöneticisi banka/aracı kurum/ticari işletme gibi davranamaz. Acil ve beklenmedik durum planı zorunludur; kayıt saklama, yedekleme, iş sürekliliği, alternatif lokasyon, iletişim, Kurul bildirimleri ve gerektiğinde müşteri hesaplarının başka şirkete devri gibi unsurları içermelidir. Kurul, mevzuata aykırılık, mali zayıflık, şart kaybı, teminat eksikliği, uzun süre faaliyetsizlik, yanlış beyan gibi hallerde faaliyeti sınırlandırabilir, geçici durdurabilir veya yetki belgesini iptal edebilir; iptal halinde portföyler başka şirkete devredilir. Dışarıdan hizmet alımı mümkündür; ama karar gücü, kontrol ve mevzuat sorumluluğu şirkette kalır; yazılı sözleşme, hizmet sağlayıcı değerlendirmesi, iç kontrol ve iş sürekliliği planı şarttır; yurt dışı hizmette ülke riski ve Kurul erişimi ayrıca önemlidir. Yönetici ve personelde ciddi eğitim, tecrübe ve lisans şartları aranır: genel müdür ve GMY’lerde genelde 7 yıl tecrübe ve Düzey 3 lisansı; yönetim kurulunda çoğunlukla finans piyasası tecrübesi; en az bir üyede Düzey 3 + Türev; fon müdüründe genelde 7 yıl ve Düzey 2; risk, iç kontrol, portföy yöneticisi ve yardımcıları için ilgili lisans ve tam zamanlı çalışma şartı bulunur. Genel müdür tam zamanlı ve münhasıran bu görev için istihdam edilir; vekalet sınırlıdır. Tüm bu yapının etik omurgası mesleki özen ve bağımsızlıktır: bilgi var ama özen yoksa hata, bilgi var ama bağımsızlık yoksa çıkar çatışması doğar. Kısa kod: Portföy yönetim şirketi = başkasının parasını yöneten, bu yüzden kuruluşu sıkı, faaliyeti izinli, insanı lisanslı, sistemi çok katmanlı, yasakları geniş olan güven kurumu.

1) Yatırım Fonları (III-52.1)

Yatırım fonu; katılma payı karşılığında toplanan para ve diğer varlıklarla, tasarruf sahipleri hesabına, inançlı mülkiyet esasına göre, portföy yönetim şirketleri tarafından içtüzük ile kurulan, tüzel kişiliği olmayan malvarlığıdır; BYF, GYF ve GSYF bu Tebliğ dışındadır. Ana yapı şemsiye fon modelidir: tek içtüzük altında alt fonlar kurulur; her alt fon için izahname + yatırımcı bilgi formu düzenlenir. Fon malvarlığı kurucu ve saklayıcı malvarlığından ayrıdır; kural olarak rehne/teminata konu olamaz, haczedilemez, iflas masasına girmez, mahsup edilemez. Şemsiye fon türlerinde en kritik yerler: para piyasası fonunda 184 gün / 45 gün, katılım fonunda faizsiz araç evreni, hisse senedi yoğun fonda sürekli %80 şartıdır. Unvanda yanıltıcı, sübjektif ifadeler kullanılamaz; %80 yabancı → “Yabancı”, %80 döviz cinsi araç → “(Döviz)”, yabancı para ve kıymetli maden yoksa “(TL)”, endeks takip ediyorsa “Endeks”, tahsisli ise en sonda “özel”, hisse senedi yoğunsa en sonda “(Hisse Senedi Yoğun Fon)” kullanılır. Kurucu sorumludur; dışarıdan hizmet alımı sorumluluğu kaldırmaz. Kuruluş başvurusu 2 ayda karara bağlanır, içtüzük 6 iş gününde tescil edilir. İlk fon ihracı başvurusu 3 ay, ek süre +3 ay, terkin sonrası belge gönderimi 6 iş günü, izahname incelemesi 20 iş günü, eksik bilgi bildirimi 10 iş günü, onaydan sonra KAP/site yayımı 10 iş günü, toplanan paranın yatırıma yönelmesi kural olarak ertesi iş günü, garantili/koruma amaçlı fonda talep toplama varsa 2 iş günüdür. Yatırımcı bilgi formu özet belgedir; azami 2 sayfa, 12 punto hazırlanır. Kurul onayı aranmayan belge değişikliği yatırımcı bilgi formudur; değişiklik 6 iş günü önce Kurula bildirilir. Katılma payının itibari değeri yoktur; birim pay değeri = fon toplam değeri / pay sayısı; genel kural günlük fiyatlamadır, para piyasası ve kısa vadeli borçlanma araçları fonlarında farklı uygulama vardır. Portföy sınırlamalarında ana ezber: tek ihraççı %10, ipotek/varlık teminatlılarda %25, %5’i aşan ihraççıların toplamı %40, aynı grup %20, sermaye/oy hakkı tek fonda %10, aynı yönetici altındaki fonlarda topluca %20, varant-sertifika toplam %10, tek ihraççı %5, mevduat/katılma hesabı genel %10, tek banka %3, katılım fonunda %25 / %10, diğer fon ve yabancı fon yatırımları genel %20, repo/kredi/borçlanma ana limit %10, sermaye piyasası araçları ödünç verme %50, kıymetli maden ödünç verme %75, ihlal halinde kural olarak 30 gün içinde uyum sağlanır. Serbest fonlar ise Tebliğ’deki birçok sınıra tabi olmadan, kendi strateji ve limitleri içinde yatırım yapar; sadece nitelikli yatırımcıya satılır, swap kullanabilir, fiyatı en az ayda bir hesaplanır.

2) Borsa Yatırım Fonları – BYF (III-52.2)

BYF, hukuken yatırım fonu olmakla birlikte katılma payları BİAŞ’ta işlem gören, endeks takip eden, tüzel kişiliği olmayan, genelde pasif yönetimli fondur. Yatırım fonundan farkı borsada işlem görmesi; MKYO’dan farkı ise en kritik olarak birincil piyasa yaratım/geri alım mekanizması sayesinde işlem fiyatı ile birim pay değerinin birbirine yaklaşmasıdır. BYF’de birincil piyasa yetkilendirilmiş katılımcı üzerinden pay oluşturma/geri alımı, ikincil piyasa ise BİAŞ’taki alım-satımı ifade eder; arbitraj bu iki yapı sayesinde prim/iskonto farkını daraltır. BYF’ler şemsiye fon şeklinde kurulamaz. Endeks takibi artık eski korelasyon mantığıyla değil takip farkı ve takip hatası ile ölçülür. Endeks takip yöntemleri: endeks kapsamındaki varlıklara doğrudan yatırım, aynı endeksi izleyen yabancı BYF’lere yatırım veya birebir yatırım zorunlu olmayan varlıklarla dolaylı izleme; doğrudan izleme içinde tam kopyalama ve örnekleme/optimizasyon vardır. Unvanda yatırım stratejisiyle uyum şarttır; %80 yabancı → “Yabancı”, yabancı para ve kıymetli maden yoksa “(TL)”, faizsiz yapı varsa “katılım fonu”, dolaylı takip varsa strateji ibaresi gerekir. İçtüzükte asgari işlem birimi dahil temel bilgiler bulunur. Başvurular 2 ay, içtüzük tescili 6 iş günü, tescil sonrası belgeler 10 iş günü, ayrı değerlendirmede izahname başvurusu 3 ay, ek süre +3 ay, izahname incelemesi 20 iş günü, yayımlama 10 iş günü, izahname değişiklik onayı 7 iş günü, yatırımcının geri alma hakkı 2 iş günü, YBF değişikliği bildirimi 6 iş günü öncedir. Portföy sınırlarında öne çıkanlar: varant ve yatırım kuruluşu sertifikaları toplam %10, tek ihraççı %5; vadeli mevduat/katılma hesabı %10, tek banka %3, katılım BYF’de %20 / %10; ters repo + Takasbank para piyasası %20, borsa dışı ters repo %10, repo %10, kredi %10; yabancı BYF yatırımıyla izleme varsa portföyde en az 4 yabancı BYF, her biri en fazla %30; swapta karşı taraf riski %10. Endeks bazlı özel sınırlarda ihraççı payı endeksi için en az 6 pay ve %30 ağırlık, kamu borçlanmada %35, özel sektör borçlanmada en az 6 araç ve %35, gayrimenkul sertifikası/özel sektör kira sertifikasında en az 4 araç ve %35 kuralı vardır. Birim pay değeri ile işlem fiyatı farklıdır; ilki teorik/net iç değer, ikincisi borsadaki gerçek fiyattır. Olağanüstü durumda kurucu yönetim kurulu gerekçeli karar alabilir; BYF’de kamuya açıklama yükümlülüğü çok yoğundur, özellikle takip farkı ve takip hatası düzenli açıklanır.

3) Girişim Sermayesi Yatırım Fonları – GSYF (III-52.4)

GSYF; nitelikli yatırımcılardan katılma payı karşılığında para veya iştirak payı toplayan, girişim şirketlerine yatırım yapmak üzere, içtüzük ile süreli kurulan, tüzel kişiliği olmayan malvarlığıdır. Ana mantık klasik fonlardan farklı olarak likit piyasa araçlarına değil, büyüme potansiyeli olan girişim şirketlerine yönelmesidir. En temel oran: fon toplam değerinin en az %80’i girişim sermayesi yatırımı olmalıdır; bu alanda yoğunlaşma sınırı yoktur, tek girişim yatırımına yoğunlaşmak mümkündür. GSYF’yi kurabilecekler portföy yönetim şirketleri, girişim sermayesi portföy yönetim şirketleri ve gayrimenkul + girişim sermayesi portföy yönetim şirketleridir; katılma payları yalnızca nitelikli yatırımcılara satılır. Portföyünde birçok araç bulunabilse de ana karakter daima girişim sermayesi yatırımıdır; ihraç belgesinde belirtilirse unvanda “katılım” ibaresi kullanılabilir. Tüzel kişiliği yoktur ama belirli ticaret sicili işlemleri bakımından sınırlı olarak tüzel kişiliği haiz addolunur. Fon malvarlığı ayrı malvarlığıdır; haczedilemez, iflas masasına girmez, mahsup edilemez, rehin/teminat yasağı vardır. Bilgilendirme dokümanları içtüzük + ihraç belgesidir; izahname kullanılmaz. İçtüzük ve ihraç belgesi değişikliklerinde yatırım kararını etkileyen durumlar yürürlükten en az 30 gün önce bildirilir; ihraç belgesi değişiklikleri kural olarak Kurul onayı aranmaksızın kurucu tarafından yapılabilir. Belirli durumlarda payları fon süresi içinde iade edilen fonlarda mevcut payların %65’inden fazlasını temsil eden pay sahiplerinin, sadece süre sonunda iade edilen fonlarda ise tüm pay sahiplerinin yazılı onayıyla bekleme süresi aşılabilir. Kurucu sorumludur; dışarıdan hizmet alımı bu sorumluluğu kaldırmaz. Yönetim kurulunda girişim sermayesi yatırımları konusunda en az 5 yıl tecrübeli en az bir üye bulunmalı; yatırım komitesi zorunludur ve kararlar fon süresi + 5 yıl saklanır. Kuruluşta içtüzük onayı ve saklama sözleşmesi gerekir; içtüzük 6 iş gününde tescil edilir. İhraç başvurusu 6 ay, ek süre +6 ay, satış başlangıcı en geç 1 yıl içinde olmalıdır. Kaynak taahhüdü GSYF’nin ayırt edici yönüdür: asgari toplam kaynak taahhüdü 75 milyon TL, satış başlangıcını izleyen 1 yıl içinde tahsil, tahsil sonrası en geç 2 yıl içinde yatırma, olmazsa tasfiye süreci vardır. Girişim şirketi; büyüme ve katma değer potansiyeli taşıyan, finansal/kurumsal destekle hedeflerine ulaşabilir şirket olup Türkiye’de kurulu/kurulacak ya da yurt dışındaysa varlıklarının en az %51’i Türkiye’de kurulu iştirak/bağlı ortaklıklardan oluşmalıdır; sadece anonim veya limited şirketlere yatırım yapılabilir, limited şirkete yatırım yapılmışsa 1 yıl içinde anonim şirkete dönüşüm gerekir. Girişim sermayesi yatırımı sayılanlar sadece ortaklık değil; borsada işlem görmeyen girişim şirketi borçlanma araçları, kira sertifikaları, GSYO araçları, diğer GSYF katılma payları, halka açık girişim şirketinin borsada işlem görmeyen payları, borç-sermaye karması finansman, özel amaçlı şirketler, vadeli satış alacakları, satın alma avansları, opsiyon primleri ve ileri vadede ortak olma hakkı veren sözleşmelerdir. Aktif toplamının en az %40’ı gayrimenkul/gayrimenkule dayalı varlıklardan oluşan şirketler ve esas faaliyeti müteahhitlik olanlar girişim şirketi sayılmaz. Yatırım sınırlamalarında ana %80 kuralı yanında, KOBİ yatırımı fon toplam değerinin %10’unu aşarsa ana sınır %51 olarak uygulanabilir; diğer GSYF’lere yatırım %25, ilişkili taraf yatırımı %20 sınırına tabidir; aykırılıkta uyum için en fazla 1 yıl, yine sağlanmazsa en geç 2 yıl içinde tasfiye süreci vardır. Girişim sermayesi dışındaki yatırımlarda açığa satış, kredili işlem, ödünç alma yasaktır; türev işlemler yalnız korunma amacıyla yapılabilir, açık pozisyon %20’yi aşamaz; yurt dışı gelişme potansiyelli şirketlere yatırım genel olarak %15’e kadar mümkündür ama girişim sermayesi yatırımı sayılmaz; yurt dışı yerleşik yatırımcı sahipliği arttıkça bu limit %30 / %50 / %80 / %100 seviyelerine çıkabilir. Katılma paylarının itibari değeri yoktur; birim pay değeri en az yılda bir hesaplanır. Satış nakit veya iştirak payı devriyle, iade nakde çevirme veya iştirak payı devriyle olabilir; geri alım gerekli likidite yoksa ve yatırımcı aleyhine sonuç doğacaksa en fazla 1 yıl ertelenebilir. Nitelikli yatırımcılar arasında devir mümkündür; belgeler fon süresi + 5 yıl saklanır; devir sözleşmeyle onaya bağlanabilir veya yasaklanabilir. Performans ücreti varsa yatırımcıya yazılı bildirim ve kabul beyanı gerekir; beyan 5 yıl saklanır; performans ücreti katılma payı sahiplerine tahakkuk eden fonlar borsada işlem göremez. Kredi/finansman limiti %50, repo limiti %10’dur; kredi bilgileri hesap dönemini izleyen 30 gün içinde yatırımcıya bildirilir. Girişim yatırımlarına ilişkin bilgi yatırım tarihinden itibaren 15 gün içinde bildirilir. KAP sayfası vardır ama klasik yatırım fonlarındaki tüm KAP ilan yükümlülükleri aynen uygulanmaz.

4) TSPB Meslek Kuralları + Etik İlkeler + Disiplin

Bu bölüm üç katmanlıdır: meslek kuralları kurumsal davranış standardını, etik ilkeler ve davranış kuralları çalışanların nasıl düşünmesi ve davranması gerektiğini, disiplin yönetmeliği ise aykırılık halinde uygulanacak yaptırımları düzenler. TSPB, yatırım hizmet ve faaliyetinde bulunan yetkili kuruluşlar ile Kurulca uygun görülen sermaye piyasası kurumlarının üye olduğu kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşudur; amacı üyelerin ortak ihtiyaçlarını karşılamak, faaliyetleri kolaylaştırmak, sermaye piyasasını geliştirmek, dürüstlük ve güveni yerleştirmek, meslek ahlakını korumak, haksız rekabeti önlemek ve üyelerin gelişimini sağlamaktır; üyeler Statü ve Birlik kararlarına uymak zorundadır. Genel ilkeler: dürüstlük ve adillik, bağımsızlık ve tarafsızlık, mesleki özen ve titizlik, saydamlık, kaynakları etkin kullanma, rekabet ve toplumsal yararı gözetme, suç gelirlerinin aklanmasıyla mücadeledir. Müşteri ilişkilerinde müşteri tanınır, kimlik ve risk-getiri profili alınır, testler yapılır, uygun değilse müşteri uyarılır; bilgi vermeyen müşteriye de uygunluk tespiti yapılamayabileceği bildirilir. Müşteri talimatları açık olmalı, talimata uyum müşteri çıkarı ve sözleşme sınırı içinde olmalı; yetki olmadan müşteri nakdi veya sermaye piyasası araçları üzerinde tasarruf yapılamaz. Bilgi verme hem hizmet öncesi hem hizmet sırasında yapılır; doğru, eksiksiz ve zamanında olmalı, güvenilir belge/rapora dayanmalı, yorum ile kesin bilgi ayrılmalı, belirli getiri garantisi verilmemeli, kamunun ulaşamadığı bilgiyle belli yatırımcılara avantaj sağlanmamalıdır. Müşteri menfaati korunur; sözleşmeye müşteriyi zedeleyen hükümler konamaz; bilgisizlik ve tecrübesizlikten yararlanılamaz; tarife üzeri ücret/komisyon alınamaz; işlem güvenliği sağlanmalıdır. Çıkar çatışmaları önlenmeye çalışılır; önlenemiyorsa müşteri menfaati öncelenir ve bildirilir; müşteri-müşteri çatışmasında adil ve tarafsız davranılır. Sır saklama esastır. Reklam ve promosyonda “en iyi, en güvenilir, en çok kazandıran” gibi sübjektif ve abartılı ifadeler, garanti vaatleri, diğer üyeleri kötüleyen ibareler kullanılamaz; ödüllerin kaynağı açık yazılır; promosyon maliyeti yatırımcıya yansıtılamaz; promosyonlu dönemde komisyon yatırımcı aleyhine değiştirilemez; müşteri kazandırana gelir paylaşımı esaslı promosyon kampanyası yapılamaz. Diğer üyelerle ilişkilerde haksız rekabet, kötüleyici beyan, tarifeden farklı ücret/komisyon, kamuya açıklanmamış bilgiyle işlem imkânı yaratma, piyasa dolandırıcılığına/piyasa bozucu eylemlere iştirak yasaktır; yeni işe başlayan personelin eski kurum müşterileriyle irtibatı için en az 1 ay engelleyici önlem alınır. Çalışanlarla ilişkilerde lisans, yeterlilik, etik uyum, iç kontrol, sicil sorgulama ve kariyer gelişimi önemlidir. Çalışanlar müşterilerle birinci derece akraba dışında borç-alacak/kefalet/müşterek hesap ilişkisine giremez, teamüllerin üstünde hediye alamaz, konumunu kişisel çıkar için kullanamaz, portföy yönetimi faaliyeti dışında müşteriden vekalet alıp onun adına işlem yapamaz. Başka bir üyenin çalışanı bir kurumda hesap açarsa bu durum en geç 1 hafta içinde diğer üyeye yazılı bildirilir. Etik ilkeler soyut, davranış kuralları somuttur. Temel etik: bağımsızlık, dürüstlük, adillik, yetkinlik, özen, sürekli gelişim, sır saklama ve etik düşünmedir. Davranış kurallarında en kritik başlıklar: mevzuatı bilmek ve çelişkide daha katı düzenlemeye uymak, bağımsızlık/tarafsızlığı bozan hediye-menfaatlerden kaçınmak, gerçekdışı gösterim yapmamak (yanlış bilgi, eksik bilgi, yanlış izlenim, kaynak göstermeden kullanma, garanti ifade), mesleki itibarı zedeleyen davranışlardan kaçınmak, içsel bilgi kullanmamak, piyasa dolandırıcılığı ve piyasa bozucu eylemlere iştirak etmemek, müşteriye karşı sadakat, sağduyu ve özenle davranmaktır. Disiplin tarafında temel cezalar uyarı, kınama, geçici çıkarma, sürekli çıkarma olup metinde ayrıca idari para cezası da sayılır; fiilin niteliği ve önemine göre uygulanır. Geçici çıkarma cezası almış üye, sicilden silinme süresi içinde benzer ağırlıkta yeni fiil işlerse sürekli çıkarma gündeme gelebilir. Bir fiil birden çok maddeyi ihlal ederse ağır olan ceza uygulanır; tekrar halinde ceza ağırlaşabilir. Disiplin soruşturmasında zamanaşımı genel olarak 1 yıl, ceza zamanaşımı 2 yıldır; kesinleşen kararlar ve belgeler 5 yıl saklanır; ceza kesinleşince sicile işlenir, 5. yılın sonunda sicilden silinir; cezanın kesinleşmesinden itibaren 1 yıl içinde yeni disiplin fiili işlenmezse önceki ceza tekerrüre esas alınmaz.

Yatırım fonlarında ana omurga: şemsiye fon + içtüzük + izahname + YBF + portföy sınırları + 184/45, %80, %10, %20, %35, %40 + 2 ay, 6 iş günü, 3 ay, 10 iş günü, 20 iş günü, 30 gün; BYF’de ana omurga: borsada işlem + endeks takibi + birincil/ikincil piyasa + arbitraj + takip farkı/takip hatası + %80, %10, %5, %20, %30, %35; GSYF’de ana omurga: nitelikli yatırımcı + süreli fon + ihraç belgesi + %80 girişim yatırımı + 75 milyon kaynak taahhüdü + 1 yıl tahsil + 2 yıl yatırıma yönlendirme + %50 kredi + %10 repo + yılda en az bir fiyatlama; TSPB/etikte ana omurga: kurum kuralı + çalışan etiği + disiplin sonucu, müşteri menfaati, çıkar çatışmasında bildirim, sır saklama, abartısız reklam, içsel bilgi yasağı, piyasa bozucu eylem yasağı ve tekrar halinde ağırlaşan disiplin mantığıdır.