SPL Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey 3 lisansına hazırlananlar için hazırladığımız bu Yatırım Kuruluşları ders notları, konuyu daha kolay ve hızlı öğrenmenize yardımcı olmak amacıyla sade bir dille hazırlanmıştır. Mevzuattaki önemli noktalar, temel kavramlar ve sınavda çıkma ihtimali yüksek bilgiler anlaşılır şekilde özetlenmiştir. mufettis.org herkese başarılar diler…

III-37.1 SAYILI YATIRIM HİZMETLERİ VE FAALİYETLERİ İLE YAN HİZMETLERE İLİŞKİN ESASLAR TEBLİĞİ

A. TEMEL TANIMLAR

Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri (6362 Sayılı Sermaye Piyasası Kanunu Md. 4)

SPL – Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri – Deneme Sınavı

×

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 4. maddesinde yatırım kuruluşları tarafından yürütülebilecek yatırım hizmetleri ve faaliyetleri düzenlenmiştir. Bu faaliyetler, sermaye piyasasında yatırımcılara sunulan temel hizmetleri ifade eder. Bir kurumun bu faaliyetleri yürütebilmesi için Sermaye Piyasası Kurulu tarafından yetkilendirilmiş olması gerekir.

Yatırım hizmetleri ve faaliyetleri toplam dokuz başlıktan oluşur.

1. Emirlerin Alınması ve İletilmesi

Yatırımcının sermaye piyasası araçlarını almak veya satmak amacıyla verdiği emirlerin kabul edilmesi ve ilgili piyasaya ya da başka bir yatırım kuruluşuna aktarılmasıdır.

Bu faaliyette yatırım kuruluşu yalnızca müşteri ile piyasa arasında aracılık görevi üstlenir. İşlemin piyasa koşullarına göre gerçekleşip gerçekleşmemesi yatırım kuruluşunun sorumluluğunda değildir.

Örnek olarak, yatırımcının belirli bir hisse senedinden 100 adet satın alınmasına ilişkin talimatı aracı kurum tarafından Borsa İstanbul’a iletilir.

2. Emirlerin Gerçekleştirilmesi

Müşterinin verdiği alım veya satım emirlerinin fiilen yerine getirilmesidir.

Bu işlem iki şekilde yapılabilir.

• Müşteri adına ve müşteri hesabına
• Yatırım kuruluşunun kendi adına fakat müşteri hesabına

Bu faaliyette emir yalnızca iletilmez, aynı zamanda işlem gerçekleştirilmiş olur.

3. Sermaye Piyasası Araçlarının Kendi Hesabından Alım Satımı

Yatırım kuruluşunun kendi adına ve kendi hesabına sermaye piyasası araçlarını alıp satmasıdır.

Bu durumda yatırım kuruluşu kendi kaynaklarını kullanır. İşlemden doğan tüm kâr ve zarar kuruma ait olur.

Bu faaliyet uygulamada portföy aracılığı olarak da ifade edilir.

4. Bireysel Portföy Yöneticiliği

Müşteriye ait para ve sermaye piyasası araçlarından oluşan portföyün, müşteri ile yapılan sözleşme çerçevesinde profesyonel olarak yönetilmesidir.

Portföy yöneticisi, yatırım kararlarını müşteri adına alır ve uygular. Hangi varlıkların alınacağına veya satılacağına portföy yöneticisi karar verir.

Yatırımcı, portföyün yönetimini uzman bir kuruluşa bırakmış olur.

5. Yatırım Danışmanlığı

Belirli bir müşterinin mali durumu, risk tercihi ve yatırım hedefleri dikkate alınarak kişiye özel yatırım tavsiyeleri verilmesidir.

Genel nitelikteki piyasa yorumları ve herkes için yapılan değerlendirmeler yatırım danışmanlığı sayılmaz. Yatırım danışmanlığı sayılabilmesi için tavsiyenin kişiye özel olması gerekir.

6. Halka Arzda Yüklenimde Bulunarak Satışa Aracılık

Halka arz edilen sermaye piyasası araçlarının satılamayan kısmının yatırım kuruluşu tarafından satın alınmasının taahhüt edilerek satışa aracılık edilmesidir.

Bu yöntemde yatırım kuruluşu satış riskini üstlenir. Halka arz sonunda yatırımcılar tarafından satın alınmayan kısım yatırım kuruluşu tarafından alınır.

7. Halka Arzda Yüklenimde Bulunmaksızın Satışa Aracılık

Yatırım kuruluşunun halka arz edilen sermaye piyasası araçlarının satışı için gerekli çabayı göstermesi, ancak satılamayan kısmı satın alma yükümlülüğü üstlenmemesidir.

Bu yönteme en iyi gayret aracılığı da denir.

Satılamayan sermaye piyasası araçları ihraççıda kalır. Yatırım kuruluşu herhangi bir satın alma taahhüdünde bulunmaz.

8. Çok Taraflı Alım Satım Sistemleri ve Borsa Dışı Teşkilatlanmış Pazar Yeri İşletilmesi

Birden fazla alıcı ve satıcının emirlerinin belirli kurallar çerçevesinde karşılaştırıldığı ve eşleştirildiği sistemlerin kurulması ve işletilmesidir.

Bu faaliyet, organize bir işlem platformunun yönetilmesini ifade eder.

9. Sermaye Piyasası Araçlarının Müşteri Namına Saklanması ve Yönetimi

Müşterilere ait sermaye piyasası araçları ile bunlara ilişkin nakit ve diğer hakların güvenli şekilde muhafaza edilmesi ve idare edilmesidir.

Bu faaliyette mülkiyet müşteriye ait olmaya devam eder. Yatırım kuruluşu yalnızca koruma ve idare görevini yerine getirir.

HALKA ARZDA SATIŞA ARACILIK TÜRLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI

Sermaye piyasası araçlarının halka arz yoluyla satışında, yatırım kuruluşunun üstlendiği finansal sorumluluk ve risk düzeyine göre iki temel aracılık yöntemi uygulanır.

1. Yöntemlerin Esasları ve Risk Dağılımı

• Yüklenimde Bulunarak Satışa Aracılık (Aracılık Yüklenimi): Yatırım kuruluşu, ihraççı şirkete halka arz edilecek payların satılacağına dair kesin bir garanti verir. Piyasadan yeterli talep gelmemesi durumunda, satılamayan kısım yatırım kuruluşu tarafından satın alınır. Bu yöntemde tüm finansal satış riski yatırım kuruluşunun üzerindedir.
• Yüklenimde Bulunmaksızın Satışa Aracılık (En İyi Gayret Aracılığı): Yatırım kuruluşu, payların satılması için piyasada azami çabayı göstereceğini taahhüt eder ancak satış garantisi vermez. Satış süresi sonunda satılamayan paylar ihraççıya iade edilir veya mevzuat uyarınca iptal edilir. Tüm finansal satış riski ihraççı şirkete aittir.

2. Karşılaştırma Matrisi

Yatırım Kuruluşu ve Yan Hizmetler

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’na göre yatırım kuruluşları yalnızca aracı kurumlar ve bankalardır. Bu kuruluşlar, Sermaye Piyasası Kurulu tarafından yetkilendirilmeleri şartıyla yatırım hizmet ve faaliyetlerinde bulunabilir.

Yan hizmetler, yatırım kuruluşlarının yatırım hizmet ve faaliyetlerine ek olarak sunabildiği tamamlayıcı hizmetlerdir. Yatırım hizmeti niteliğinde değildir ve SPKn’nın 38. maddesinde düzenlenmiştir.

a) Sermaye piyasaları ile ilgili danışmanlık hizmetleri
Sermaye piyasalarına ilişkin hukuki, teknik ve uygulamaya yönelik danışmanlık verilmesidir.

b) Kredi, ödünç verme ve döviz hizmetleri
Yatırım işlemlerinin finansmanı amacıyla kredi veya ödünç verilmesi ve bu işlemlerle bağlantılı döviz hizmetlerinin sunulmasıdır.

c) Yatırım araştırması, finansal analiz ve genel yatırım tavsiyeleri
Araştırma raporları hazırlanması, şirket analizleri yapılması ve kişiye özel olmayan genel değerlendirmelerde bulunulmasıdır.

ç) Aracılık yüklenimine ilişkin hizmetler
Halka arz süreçlerinde hazırlık, planlama ve organizasyon desteği verilmesidir.

d) Finansman sağlanmasında aracılık hizmetleri
Şirketlerin uygun finansman kaynaklarına ulaşmasına yardımcı olunmasıdır.

e) Servet yönetimi ve finansal planlama
Gerçek ve tüzel kişilerin varlıklarının uzun vadeli olarak planlanmasına yönelik hizmetlerdir.

İzin ve Bildirim Zorunluluğu

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 5 ila 7. maddeleri, yatırım kuruluşlarının hangi faaliyetler için Sermaye Piyasası Kurulu izni alması gerektiğini ve hangi faaliyetlerde yalnızca bildirim yapılmasının yeterli olduğunu düzenlemektedir.

Yatırım hizmet ve faaliyetlerinin yürütülebilmesi için Kuruldan izin alınması zorunludur. Bu izin alınmadan faaliyete başlanamaz.

Yan hizmetler için ayrıca izin alınmasına gerek yoktur. İlgili hizmete başlanmadan önce Kurula bildirim yapılması yeterlidir.

Kurula yapılan bildirimden sonra 20 iş günü içinde Kurul tarafından olumsuz bir görüş bildirilmezse, yatırım kuruluşu ilgili yan hizmeti sunmaya başlayabilir.

Yatırım kuruluşlarının kendi portföyleri için yaptıkları işlemler izin zorunluluğuna tabi değildir. Burada kuruluş, müşteri adına değil kendi hesabına hareket etmektedir. Bu nedenle yatırım hizmeti sunulduğu kabul edilmez.

Aracı Kurumların Gruplandırılması

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 8. maddesine göre aracı kurumlar, sahip oldukları yetkilerin kapsamına ve üstlendikleri risk düzeyine göre üç gruba ayrılır. Yetki kapsamı genişledikçe üstlenilen finansal risk artar. Buna bağlı olarak aranılan asgari özsermaye tutarı da yükselir.

Dar yetkili aracı kurumlar en sınırlı faaliyet alanına sahiptir. Temel olarak müşteri emirlerinin iletilmesi ve yatırım danışmanlığı faaliyetlerini yürütürler. Bu faaliyetler görece düşük risk taşıdığı için en düşük özsermaye şartı uygulanır.

Kısmi yetkili aracı kurumlar daha geniş kapsamlı hizmet sunabilir. İşlem aracılığı, halka arzda yüklenimde bulunmaksızın satışa aracılık, sınırlı saklama ve bireysel portföy yöneticiliği faaliyetlerinde bulunabilirler. Bu faaliyetlerin risk düzeyi daha yüksek olduğundan daha fazla özsermaye aranır.

Geniş yetkili aracı kurumlar en kapsamlı yetkilere sahiptir. Kendi hesaplarına işlem yapabilir, müşteri varlıklarını genel saklama kapsamında muhafaza edebilir ve halka arzlarda yüklenimde bulunarak satışa aracılık edebilirler. Bu faaliyetler yüksek düzeyde finansal risk içerdiğinden en yüksek özsermaye şartı öngörülmüştür.

ALIM SATIMA ARACILIK TÜRLERİ

1. Emir İletimine Aracılık

Emir iletimine aracılık, müşterilerden alınan alım veya satım emirlerinin, bu emirleri gerçekleştirmeye yetkili olan başka bir yatırım kuruluşuna iletilmesidir. Bu faaliyette emir ileten kuruluş işlemi kendisi gerçekleştirmez. Sadece müşteri ile işlemi gerçekleştirecek kuruluş arasında aracılık yapar.

Bu faaliyeti aracı kurumlar ve bankalar yürütebilir. Ancak kaldıraçlı işlemler bakımından bankaların herhangi bir faaliyette bulunması mümkün değildir. Bankalar bu işlemler için tanıtım ve pazarlama dahi yapamaz.

Emir iletimine aracılık faaliyetinde bulunan kuruluşların müşteri varlıklarını saklama yetkisi yoktur. Bu nedenle müşteri nakitleri ve sermaye piyasası araçları, işlemi fiilen gerçekleştiren yetkili kuruluş nezdinde tutulur.

Yatırım Hizmetleri Tebliği’nin 11. maddesinin ikinci fıkrasına göre aşağıdaki faaliyetler de emir iletimine aracılık kapsamında değerlendirilir.

• Gişe hizmeti sunulması. Bu kapsamda müşteri taleplerinin alınması, nakit tahsil edilmesi ve ödeme yapılması mümkündür.
• Lehine faaliyet gösterilen yatırım kuruluşunun sunduğu hizmetlerin tanıtılması.
• Tarafların komisyon karşılığında bir araya getirilmesi.

Emir iletimine aracılık yapabilmek için bazı özel şartların sağlanması gerekir.

• İlgili yetki grubuna uygun asgari özsermayeye sahip olunmalıdır.
• Bu faaliyet için sorumlu birim ve yönetici belirlenmelidir.
• Yeterli sayıda ve gerekli bilgi birikimine sahip personel bulunmalıdır.
• Emirlerin hangi yatırım kuruluşlarına iletileceği ve seçim esaslarını gösteren bir politika oluşturulmalıdır.

Faaliyetin yürütülmesinde sözleşme düzeni büyük önem taşır. Emir ileten kuruluş ile emirleri gerçekleştiren kuruluş arasında yazılı bir sözleşme yapılması zorunludur. Ayrıca müşteri ile her iki kuruluş arasında çerçeve sözleşme imzalanır. Uygulamada bu sözleşmeler tek bir metin halinde de düzenlenebilir.

Faaliyet süresince müşteri bilgileri korunmalı ve gizlilik yükümlülüğüne uyulmalıdır. Müşteriye ait bilgi ve belgeler yalnızca mevzuatın izin verdiği durumlarda açıklanabilir.

2. İşlem Aracılığı Faaliyeti

İşlem aracılığı, müşterilerden alınan alım ve satım emirlerinin borsalara, portföy aracılarına veya yurt dışında yerleşik yetkili kuruluşlara iletilmesi suretiyle gerçekleştirilmesidir. Emir iletimine aracılıktan farklı olarak bu faaliyette yatırım kuruluşu, emirlerin yerine getirilmesini sağlar. Başka bir ifadeyle kuruluşun emri gerçekleştirme yetkisi vardır.

Bu faaliyet, yatırım hizmetleri arasında yer alır ve yalnızca Sermaye Piyasası Kurulu tarafından yetkilendirilen kuruluşlar tarafından yürütülebilir.

İşlem aracılığı yapabilecek kuruluşlar ve yetki kapsamları aşağıdaki gibidir.

Yatırım ve kalkınma bankalarının paylar ve paya dayalı türev araçlarda işlem aracılığı yapabilmesi için, halka açık olmayan bir aracı kurumun bu faaliyetlerden çekilmiş olması gerekir.

İşlem aracılığı faaliyetinde bulunabilmek için bazı özel şartların sağlanması zorunludur.

• Sınırlı saklama yetkisinin alınmış veya bu yetki için başvuruda bulunulmuş olması gerekir.
• İlgili yetki grubuna uygun asgari özsermaye şartı sağlanmalıdır.
• Emir gerçekleştirme politikası oluşturulmalıdır.
• Türev araç işlemleri yapılacaksa yeterli sayıda türev araç müşteri temsilcisi ile muhasebe ve operasyon sorumlusu bulunmalıdır.

Kaldıraçlı işlemler bakımından müşteri teminatının korunmasına ilişkin özel kurallar uygulanır.

Genel müşteriler ile talebe dayalı profesyonel müşteriler için, yatırılan teminat tutarını aşacak şekilde zarar doğurabilecek işlemler yaptırılamaz. Olağanüstü piyasa koşulları nedeniyle teminatın üzerinde zarar oluşsa bile bu tutar müşteriden talep edilemez.

İşlem aracılığı faaliyetinin temel özelliği, yatırım kuruluşunun müşteri emirlerini fiilen yerine getirme yetkisine sahip olmasıdır. Emir iletimine aracılıkta emir sadece başka bir kuruluşa aktarılırken, işlem aracılığında emir gerçekleştirilmiş olur.

3. Portföy Aracılığı Faaliyeti 

Portföy aracılığı, yatırım kuruluşunun müşteri emrine karşı taraf olarak kendi portföyünden işlem yapmasıdır. Burada yatırım kuruluşu, müşterinin emrini piyasaya iletmez veya üçüncü bir kuruluşa göndermez. İşlemin doğrudan karşı tarafı olur.

Bu faaliyet yalnızca Sermaye Piyasası Kurulu tarafından yetkilendirilmiş kuruluşlar tarafından yürütülebilir.

Portföy aracılığı faaliyetinde bazı özel şartların sağlanması zorunludur.

Sınırlı saklama izni alınmış veya bu yetki için başvuruda bulunulmuş olmalıdır.

Asgari özsermaye şartı sağlanmalıdır.

Risk yönetim birimi bulunmalıdır. Bankalarda mevcut risk yönetim yapısı yeterli kabul edilir.

İlgili faaliyet için münhasıran istihdam edilmiş bir birim yöneticisi bulunmalıdır. Bu yöneticinin en az beş yıllık mesleki deneyime sahip olması gerekir.

Yeterli sayıda ihtisas personeli çalıştırılmalıdır.

İleri düzey veya türev araçlar lisansına sahip personel bulunmalıdır.

Emir gerçekleştirme politikası oluşturulmalıdır.

Portföy aracılığı faaliyetinde yatırım kuruluşu fiyat belirlerken piyasa koşullarına ve gerçeğe uygun değere uygun hareket etmek zorundadır. İşlemler piyasa fiyatlarından sapmamalıdır.

Kaldıraçlı işlemlerde teminatın korunmasına ilişkin kurallar işlem aracılığı ile aynıdır. Müşterinin teminatı aşan zarar oluşmasına izin verilmez ve bu zarar müşteriden talep edilemez.

TÜREV ARAÇ İŞLEMLERİNE İLİŞKİN ÖZEL HÜKÜMLER

1. Tezgahüstü Türev Araçlar

Tezgahüstü türev araçlar, organize bir borsa dışında, tarafların doğrudan kendi aralarında gerçekleştirdikleri türev sözleşmelerdir. Bu işlemler yüksek risk barındırdığından, yatırım kuruluşlarının sıkı bir risk yönetimi ve teminatlandırma politikası izlemesi zorunludur.

Teminatlandırma Politikası (Md.25/B): Tezgahüstü türev araç işlemlerine ilişkin teminatlandırma politikaları, yatırım kuruluşunun Yönetim Kurulu kararı ile oluşturulmak zorundadır. İşlemlerin kontrol altında tutulması amacıyla her bir müşteri veya işlem türü için pozisyon limitleri önceden belirlenir. Sürecin takibinden ve kontrolünden risk yönetim birimi sorumludur. Bu birim, en az haftalık periyotlarla üst yönetime raporlama yapmakla yükümlüdür. Ayrıca, kullanılan risk modellerinin piyasa koşullarına uygunluğu en az 6 ayda bir stres testleri uygulanarak sınanır.

Teminat Yapısı (Md.25/Ç): İşlemlere başlanmadan önce asgari bir başlangıç teminatı alınması zorunludur. İşlem süresince piyasa hareketlerine karşı pozisyonun korunması için de bir sürdürme teminatı seviyesi belirlenir. Müşterinin varlık tutarı sürdürme teminatının altına düşerse, kuruma teminat tamamlama çağrısı yapma yükümlülüğü doğar. Müşteri kendisine tanınan süre içinde eksilen tutarı tamamlamazsa temerrüde düşmüş sayılır. Bu durumda yatırım kuruluşu, müşterinin açık pozisyonlarını otomatik olarak kapatma yetkisine sahiptir.

2. Kaldıraçlı İşlemler

Kaldıraçlı işlemler, yatırılan teminat tutarının üzerinde bir işlem hacmiyle pozisyon açılmasına imkan tanıyan türev araç işlemleridir. Bu işlemler, yüksek risk yapısı nedeniyle yatırımcıların korunması amacıyla çok sıkı sınırlamalara tabi tutulmuştur.

Kaldıraç Oranı (Md.27): Kaldıraçlı işlemlerde uygulanabilecek azami kaldıraç oranı 10:1 olarak belirlenmiştir. Bu oran, 100 TL teminat ile en fazla 1.000 TL değerinde pozisyon açılabileceği anlamına gelir. Ancak aracı kurum ve müşteri, aralarında yapacakları çerçeve sözleşmede bu orandan daha düşük bir kaldıraç oranı belirleme özgürlüğüne sahiptir.

Kabul Edilen Teminatlar: Kaldıraçlı işlemlerde sadece belirli varlıklar teminat olarak kabul edilebilir. Bunlar Türk Lirası ve TCMB tarafından günlük alım satım fiyatları ilan edilen dövizlerdir. Bunların dışındaki varlıklar teminat olarak kabul edilmez.

Teminatların Saklanması (Md.27/A): Yatırımcıların güvenliğini sağlamak amacıyla tüm teminatlar Takasbank nezdinde müşteri ismine saklanır ve hesaplar müşteri bazında tek tek takip edilir. Ayrıca aracı kurumlar, brüt varlık ve net varlık farkının %50’sini teminat yedekleri hesabında tutmakla yükümlüdür.

Deneme Hesabı Zorunluluğu (Md.27/C): Bu zorunluluk yalnızca genel müşteriler için geçerlidir. Genel müşterilere gerçek hesap açılışı yapılmadan ÖNCE deneme hesabında işlem yaptırılması zorunludur. Deneme hesabının asgari 6 iş günü süreyle çalıştırılması ve bu süre zarfında asgari 50 adet işlem yapılması gerekir. Bu işlemlerde kullanılan fiyatların gerçek zamanlı fiyatlar olması zorunludur.

Alınacak Beyan (Md.27/Ç): Genel müşterilerden hesap açılışından önce riskleri anladıklarına dair yazılı bir beyan alınır. Bu beyanda işlemlerin riskli olduğu, teminatın tamamının kaybedilebileceği, deneme hesabı üzerinden işlem yapıldığı, uygulanan kaldıraç oranı ve kurumun kar ile zarar dağılımı gibi kritik bilgiler yer alır.

Emir İptali (Md.29): Kaldıraçlı işlemlerde kural olarak gerçekleşmiş emirlerin iptal edilmesi veya değiştirilmesi mümkün değildir. Ancak bu kuralın belirli istisnaları mevcuttur. Yapılan değişikliğin müşteri lehine bir iyileştirme sağlaması, sistemsel veya teknik bir sorunun ortaya çıkması ya da karşı tarafın emri iptal etmesi durumunda emirler iptal edilebilir veya değiştirilebilir. Teknik sorun ve karşı taraf iptali durumlarında kural tüm müşterilere eşit şekilde uygulanır.

3. Fark Kontratları

Fark kontratları, bir varlığın açılış ve kapanış fiyatları arasındaki farkın nakdi olarak uzlaştırıldığı sözleşmelerdir. Sermaye piyasası mevzuatına göre fark kontratları net bir şekilde türev araç olarak kabul edilir.

Tezgahüstü piyasada gerçekleştirilen fark kontratları doğrudan kaldıraçlı işlem hükümlerine tabidir. Bu işlemler yurt içinde yalnızca portföy aracılığı faaliyetine yetkili aracı kurumlar nezdinde veya onlar lehine gerçekleştirilebilir.

4. Türev Araç Kapsamına GİRMEYEN Haller 

Mevzuat, bazı işlemlerin doğası gereği türev araç olarak kabul edilmeyeceğini açıkça düzenlemiştir. Bu haller şu şekildedir:

• Döviz, kıymetli maden veya malların ileri vadeli olmayan, doğrudan fiziki alım satımını içeren işlemler türev araç sayılmaz.
• Herhangi bir yatırım kuruluşu aracılığı olmadan, tarafların kendi aralarında gerçekleştirdikleri ve ticari ya da mesleki bir faaliyet kapsamında değerlendirilemeyecek olan işlemler türev araç kapsamı dışındadır.

BİREYSEL PORTFÖY YÖNETİCİLİĞİ

1. Tanım, Kapsam ve Yetkili Kuruluşlar

• Tanım: Finansal varlıklardan oluşan portföylerin, her bir müşteri adına ve vekil sıfatıyla yönetilmesi faaliyetidir.
• Kapsam: Portföyün fiilen yönetilmesi, piyasa takibinin yapılması, müşterinin bilgilendirilmesi ile başka portföylerin takip edilmesi veya kopyalanması işlemlerini de içerir.
• Yetkili Kuruluşlar: Bu faaliyeti yalnızca aracı kurumlar, portföy yönetim şirketleri (PYŞ) ile kalkınma ve yatırım bankaları yürütebilir. Mevduat bankalarının bu faaliyeti yürütme yetkisi yoktur.

2. Aranan Özel Şartlar ve Yürütme Esasları

• Asgari Özsermaye: Yetkili kuruluşların belirli bir sermaye gücüne sahip olması gerekir ancak kalkınma ve yatırım bankalarında bu şart aranmaz.
• Personel Koşulu: Portföy yöneticilerinin en az 4 yıllık lisans mezunu olması ve sektörde en az 5 yıl mesleki tecrübeye sahip olması zorunludur.
• Örgütsel Yapı: Kuruluş bünyesinde bağımsız bir araştırma birimi kurulmalı, bu birimin başına bir yönetici atanmalı ve yeterli sayıda araştırma uzmanı istihdam edilmelidir.
• Yürütme İlkeleri:
  • Hizmet karşılığı alınan komisyonlar veya sağlanan her türlü menfaat durumu müşteriye açıkça açıklanmalıdır.
  • Müşterinin yazılı talimatı olmadan borsada işlem görmeyen varlıklar portföye dahil edilemez.
  • Müşteriye hiçbir şekilde getiri garantisi verilemez veya zararın karşılanacağı taahhüt edilemez.
  • Kurum ile müşteri arasında bir çıkar çatışması doğması halinde daima portföy ve müşteri lehine hareket edilir.

3. Yerindelik Testi 

Müşterilerin risk ve getiri tercihlerini analiz etmek amacıyla uygulanan zorunlu bir testtir. Bu test yalnızca yatırım danışmanlığı ve bireysel portföy yöneticiliği faaliyetlerinde uygulanır.

• Uygulama Sonuçları:
  • Yapılan test sonucunda müşterinin risk profiline uygun olmadığı tespit edilen hizmetler sunulamaz.
  • Test için bilgi vermeyen ya da eksik bilgi veren müşteriye bireysel portföy yöneticiliği veya yatırım danışmanlığı hizmeti sunulamaz.

YATIRIM DANIŞMANLIĞI FAALİYETİ

1. Tanım, Kapsam ve Yetki

• Tanım: Yatırımcı talebiyle veya talebi olmaksızın, belirli bir kişiye veya benzer nitelikteki gruba yönelik yönlendirici nitelikte yorum ve tavsiyelerde bulunulması faaliyetidir.
• Yetkili Kuruluşlar: Bu faaliyeti yalnızca aracı kurumlar, portföy yönetim şirketleri (PYŞ) ile kalkınma ve yatırım bankaları yürütebilir. Ticari bankaların (mevduat bankaları) yatırım danışmanlığı yapması tamamen yasaktır.

2. Aranan Özel Şartlar

• Asgari Özsermaye: Yetkilendirilecek kuruluşların belirli bir sermaye gücüne sahip olması şarttır ancak kalkınma ve yatırım bankalarında bu şart aranmaz.
• Personel Koşulu: Yatırım danışmanlarının en az 4 yıllık lisans mezunu olması ve sektörde en az 3 yıl mesleki tecrübeye sahip olması zorunludur.
• Örgütsel Yapı: Kuruluş bünyesinde bağımsız bir araştırma birimi kurulmalı, bu birimin başına bir yönetici atanmalı ve yeterli sayıda araştırma uzmanı istihdam edilmelidir.

3. Yürütme Esasları ve Açıklanması Zorunlu Hususlar 

• Müşteri Analizi: Yatırım danışmanlığı hizmeti verilmeden önce müşteriye yerindelik testi yapılması zorunludur.
• İfade Sınırlamaları: Hizmet sunulurken müşteriyi yanıltıcı, kesinlik ifade eden, “en sağlam” veya “en iyi” gibi subjektif ve iddialı ifadeler kullanılamaz.
• Garanti Yasağı: Finansal piyasaların yapısı gereği müşteriye hiçbir şekilde getiri taahhüdünde bulunulamaz veya kazanç garantisi verilemez.
• Bilgi İstismarı Yasağı: Hazırlanan araştırma sonuçları, kamuya veya müşterilere duyurulmadan önce yatırım kuruluşunun kendi lehine işlemlerde kullanılamaz.
• Çıkar İlişkilerinin Açıklanması (Md.50): Yatırım danışmanlığı yapan kurumlar, hakkında tavsiyede bulundukları ihraççı şirketlerle aralarındaki şu bağları müşteriye açıkça beyan etmekle yükümlüdür:
  • İhraççının sermayesinde %1 veya daha fazla pay sahipliği bulunması
  • İhraççı üzerinde yönetim imtiyazına sahip olunması
  • İhraççı ile yapılmış olan kredi sözleşmeleri ve kira kontratları gibi önemli ticari bağlar

HALKA ARZA ARACILIK FAALİYETİ

1. Faaliyetin Sınıflandırılması

Halka arza aracılık faaliyeti, ihraç edilecek sermaye piyasası araçlarının satışı sırasında yatırım kuruluşunun riski üstlenip üstlenmemesine göre iki temel türe ayrılır:

2. Aracılık Yüklenimi Türleri

Yatırım kuruluşlarının halka arzdaki finansal sorumluluğu üstlenme şekillerine göre yüklenim türleri dörde ayrılır:

• Bakiyeyi Yüklenim: Halka arz edilen payların satış süresi sonunda satılamayan kısmının tamamının yatırım kuruluşu tarafından satın alınması taahhüdüdür.
• Tümünü Yüklenim: Halka arz edilecek payların bedelinin daha satış başlamadan önce tam ve nakden ödenerek tamamının yatırım kuruluşu tarafından satın alınmasıdır.
• Kısmen Bakiyeyi Yüklenim: Satış süresi sonunda satılamayan payların tamamının değil, sadece önceden belirlenmiş bir bölümünün satın alınması taahhüdüdür.
• Kısmen Tümünü Yüklenim: Halka arz edilecek payların bedelinin satış başlamadan önce ödenerek sadece belirli bir kısmının satın alınmasıdır.

3. Kapsam, Yetkili Kuruluşlar ve Aranan Şartlar

• Faaliyetin Kapsamı: Halka arza aracılık faaliyeti sadece satış anını değil, süreçteki pek çok hazırlığı kapsar. Fiyat, miktar ve süreç belirleme çalışmaları, izahname hazırlığı, konsorsiyum oluşturulması, talep toplama süreçleri ile yurt içi ya da yurt dışı pazarlama organizasyonları bu kapsamdadır.
• Yetkili Kuruluşlar: Bu faaliyeti yürütmeye yalnızca aracı kurumlar ile kalkınma ve yatırım bankaları yetkilidir. Ticari bankaların (mevduat bankaları) halka arza aracılık yapma yetkisi yoktur.
• Aranan Şartlar: Faaliyette bulunacak kuruluşların sınırlı saklama izni almış olması veya bu izin için Sermaye Piyasası Kurulu’na başvurmuş olması şarttır. Ayrıca kurum bünyesinde bir birim yöneticisi ve yeterli sayıda kurumsal finansman uzmanı görevlendirilmelidir.

4. Konsorsiyum Yapısı

Halka arzın büyüklüğü veya risk dağıtımı nedeniyle birden fazla yatırım kuruluşunun bir araya gelmesiyle konsorsiyum oluşturulabilir.

• Konsorsiyum kurulabilmesi için mutlaka ihraççı veya halka arz edenin onayı alınmalıdır.
• Süreci yönetmek ve koordinasyonu sağlamak üzere yatırım kuruluşları arasından bir konsorsiyum lideri belirlenir.
• Konsorsiyuma dahil olan tüm taraflar arasında hak, yetki ve yükümlülükleri belirleyen yazılı bir konsorsiyum sözleşmesi imzalanması zorunludur.

SAKLAMA HİZMETİ

1. Saklama Türleri ve Yetki Esasları

• Banka Kısıtlaması: Bankalar sadece genel saklama yapabilir. Ancak yalnızca emir iletimine aracılık eden bankaların saklama yetkisi yoktur.
• Özsermaye İstisnası: Saklama hizmeti için gereken asgari özsermaye şartı bankalarda aranmaz.
• Örgütlenme: Genel saklama yapabilmek için kurum içinde münhasıran (sadece bu işe özel) saklama birimi kurulması zorunludur.

2. Operasyonel Kurallar (Mutabakat ve Nakit Yönetimi)

• Günlük Mutabakat: Kurum ve müşteri kayıtları arasında günlük mutabakat yapılması zorunludur.
• Hata Bildirim Süresi: Mutabakat uyumsuzlukları 3 iş günü içinde giderilmezse durum yönetim kuruluna ve Kurula (SPK) bildirilir.
• Hesap Ayrımı: Müşteri nakitleri kurum varlıklarından ayrı, bankada münferit (ayrı) hesaplarda tutulur.
• Nakit Nemalandırma: Çerçeve sözleşmede izin varsa yapılır ve nemalandırma gelirleri müşterilere oransal dağıtılır.
• Nakit İade Süresi: Müşteri nakit talepleri en geç 1 iş günü içinde yerine getirilir.

YAN HİZMETLER

1. Yan Hizmetler ve Yetki Esasları

Yan hizmetler, yatırım kuruluşlarının ana sermaye piyasası faaliyetlerinin yanında ek olarak sunabilecekleri destekleyici nitelikteki hizmetlerdir.

2. Genel Yatırım Tavsiyesi ve Finansal Bilgi

• Genel Yatırım Tavsiyesi: Belirli bir kişi veya grubun risk-getiri profilini gözetmeksizin, herkese açık ve genel yönlendirici nitelikte sunulan yorum ve tavsiyelerdir.
• Yatırım Danışmanlığından Farkı: En temel farkı kişiselleştirilmiş olmamasıdır. Yatırım danışmanlığında kişiye özel analiz ve yerindelik testi yapılırken, genel yatırım tavsiyesinde bu unsurlar bulunmaz.
• Zorunlu Uyarı Notu: Genel yatırım tavsiyesi sunulan her türlü yayında ve dokümanda, mevzuatın zorunlu kıldığı yasal uyarı notlarının (Tebliğ Ek-3 ve Ek-4) yer alması şarttır.
• Finansal Bilgi: Piyasalara ait ham verileri, istatistikleri ve kurumsal açıklamaları içeren, kesinlikle yönlendirici nitelik taşımayan bilgilerdir. Finansal bilgi sunumu, doğası gereği yatırım danışmanlığı ya da genel yatırım tavsiyesi kapsamında yer almaz.

III-39.1 SAYILI YATIRIM KURULUŞLARININ KURULUŞ VE FAALİYET ESASLARI TEBLİĞİ

KURUCU ORTAK ŞARTLARI

1. Kurucularda Aranan Temel Şartlar

Aracı kurum kurucularının hem finansal hem de ahlaki açıdan yüksek güvenilirlik şartlarını taşıması zorunludur. Kurucu ortaklarda şu özellikler aranır:

• Mali Durum Yapısı: Müflis olmamak, iflas eşiğinde sayılmamak, konkordato ilan etmemiş olmak veya hakkında iflasın ertelenmesi kararı verilmemiş olmak gerekir.

• Geçmiş Faaliyet Sicili: Faaliyet izni iptal edilmiş olan herhangi bir finansal kuruluşta, bu iptale neden olan süreçte sorumluluğu bulunan kişilerden olunmamalıdır.

• Adli Sicil Şartı: Sermaye Piyasası Kanunu’nda yer alan suçlardan mahkumiyet bulunmamalıdır.

• Ağır Suçlar: Türk Ceza Kanunu’nun 53. maddesindeki süreler geçmiş olsa dahi, nitelikli zimmet, irtikap, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama veya kaçakçılık gibi ağır suçlardan mahkumiyet alınmamış olmalıdır.

• Genel İtibar: Sektörün güvenilirliğini zedelemeyecek mali güce, dürüstlüğe ve ticari itibara sahip olunmalıdır.

2. Zamanaşımı ve Önemli Etki Sınırı

• Zamanaşımı İstisnası: İflasın kaldırılması, iflasın kapatılması veya konkordatonun tasdik edilmesinin üzerinden 10 yıl geçmişse, kurucunun geçmişteki iflas veya konkordato durumu kurucu olma şartlarını engellemez.

• Önemli Etkiye Sahip Ortak: Kurum sermayesinin veya toplam oy hakkının doğrudan ya da dolaylı olarak %10 veya daha fazlasını temsil eden paylara sahip olan ya da bu oranların altında kalsa bile yönetim kuruluna üye belirleme imtiyazına sahip olan ortaklar önemli etkiye sahip ortak kabul edilir.

TİCARET UNVANI

• Zorunlu İbare: Aracı kurumların ticaret unvanlarında “menkul değerler” veya “menkul kıymetler” ibarelerinden birinin bulunması yasal bir zorunluluktur.

• Geniş Yetkili Kurumların Ayrıcalığı: Sadece geniş yetkili aracı kurumlar, ticaret unvanlarında “yatırım menkul değerler” veya “yatırım menkul kıymetler” ibaresini kullanma hakkına sahiptir.

• İşletme Adı ve Marka: Kurumun unvanı dışında kullanacağı işletme adı veya markalar için Sermaye Piyasası Kurulu’ndan (Kurul) önceden izin alınması gerekir.

• Kullanım Esası: Kurum tarafından yapılacak her türlü ilan, reklam, tanıtım ve resmi yazışmalarda resmi ticaret unvanı ile izin alınan işletme adı birlikte kullanılmak zorundadır.

FAALİYETE GEÇME ŞARTLARI VE ORGANİZASYON

1. Faaliyete Geçiş Koşulları

2. Organizasyon Yapısı ve Çıkar Çatışması

• İç Denetim Sistemi: Aracı kurumlarda hizmet birimlerinin yanı sıra operasyonların sağlıklı yürümesi için belge, kayıt ve muhasebe birimi kurulmalıdır. Ayrıca bağımsız ve etkin işleyen iç kontrol, teftiş ve risk yönetim sistemleri (iç denetim sistemi) oluşturulması zorunludur.

• Çıkar Çatışması Türleri: Kurum, operasyonlar sırasında doğabilecek iki tür çıkar çatışmasını engellemekle yükümlüdür:

  1. Müşteri ile kurum arasındaki çıkar çatışmaları

  2. Müşterilerin kendi aralarındaki çıkar çatışmaları

• Önlenemeyen Durumlar: Çıkar çatışmasının önlenmesi teknik olarak mümkün değilse, işleme başlamadan önce müşteri durum hakkında açıkça bilgilendirilmelidir. Bilgilendirmenin yapıldığına dair ispat yükü tamamen yatırım kuruluşuna aittir.

• Politika Zorunluluğu: Çıkar çatışmalarını yönetmek amacıyla yazılı bir çıkar çatışması politikası hazırlanmalı ve bu politika Yönetim Kurulu onayı ile yürürlüğe girmelidir.

PERSONEL YAPISI VE YÖNETİM

1. Personel Tanımları ve Görevleri

• Müşteri Temsilcisi: Müşterilerden gelen emirleri alan, yetkili birimlere ileten, genel yatırım tavsiyesi veya finansal bilgi sunan, müşterinin risk ve teminat durumunu anlık takip eden personeldir.

• Türev Araçlar Müşteri Temsilcisi: Müşteri temsilcisinin görevlerinin aynısını, vadeli işlem ve opsiyon gibi türev araç pazarlarına yönelik olarak yürüten ihtisas personelidir.

• Araştırma Uzmanı: Sermaye piyasalarına yönelik ekonomik, sektörel ve mali araştırmalar yapan, analiz raporları hazırlayan uzmandır.

• Yatırım Danışmanı: Müşteri profiline özel olarak yönlendirici nitelikte kişiselleştirilmiş yorum ve tavsiyeler sunan nitelikli personeldir.

• Kurumsal Finansman Uzmanı: Şirketlerin halka arz süreçlerini yöneten, fiyat tespit raporlarını hazırlayan ve izahname dokümanlarını düzenleyen uzmandır.

• Portföy Yöneticisi: Müşteri ile yapılan sözleşme doğrultusunda, vekil sıfatıyla müşteri adına doğrudan portföy oluşturan ve yöneten personeldir.

• Takas ve Operasyon Sorumlu: İşlemlerin netleştirilmesi, takas işlemlerinin yapılması, saklama hizmetleri ve hesap bakiyelerinin takibinden sorumlu olan personeldir.

2. Personel Nitelikleri ve Eğitim Şartları

• Genel Şartlar: Tüm personelin kurucu ortaklarda aranan dürüstlük ve adli sicil şartlarını taşıması gerekir ancak mali güç şartı personelde aranmaz. Personelin Kurul tarafından konulmuş bir işlem yasağının bulunmaması ve görevine uygun lisans belgesine sahip olması zorunludur.

3. Üst Yönetim ve Yönetim Kurulu Esasları

• Genel Müdür Şartları: Genel müdür ve yardımcılarının en az 7 yıl mesleki deneyime (mali piyasalar veya işletmecilik alanında) sahip olması gerekir.

• Münhasırlık İlkesi: Genel müdür münhasıran sadece bu görev için istihdam edilir. Başka bir ticari şirkette görev alamaz.

• İstisna: Grup şirketleri, borsalar, takas ve saklama kuruluşları ile Kurulca uygun görülen finansal kuruluşlarda icrai (yönetimsel) olmamak kaydıyla ek görev alabilirler.

• Vekalet Sınırı: Genel müdürlük makamına kesintisiz veya parçalı olarak 6 aydan fazla vekalet edilemez.

• Atama Usulü: Atama kararı Kurula bildirilir. Bildirimden itibaren 7 iş günü içinde Kuruldan olumsuz bir görüş gelmezse atama işlemi resmiyet kazanır.

• Yönetim Kurulu Yapısı: Yönetim kurulu asgari 3 üyeden oluşur. Üyelerin çoğunluğunun 4 yıllık lisans mezunu olması şarttır. Tüzel kişi adına seçilen üyelerin arkasındaki gerçek kişilerin de tüm personel şartlarını taşıması zorunledur.

BAŞVURU VE FAALİYET İZNİ SÜREÇLERİ

Aracı kurumların kuruluş sonrasındaki yasal takvimi ve süreç sınırları şu şekildedir:

• Başvuru Süresi: Kuruluş izninin alınmasını takiben en geç 6 ay içinde faaliyet izni almak için Kurula başvuru yapılmalıdır. Bu süre içinde başvuru yapılmazsa kuruluş izni hakkı düşer. Kurul, makul gerekçelerle bu süreyi 1 yıla kadar uzatabilir.

• Sonuçlanma Süresi: Gerekli tüm belgelerin Kurula eksiksiz olarak teslim edildiği tarihten itibaren başvuru azami 6 ay içinde karara bağlanır.

• Harç Ödeme Yükümlülüğü: Faaliyet izninin onaylandığına dair resmi bildirimi takiben en geç 1 ay içinde ilgili yasal harçların ödenmesi gerekir. Harçlar süresinde ödenmezse verilen faaliyet izni iptal edilir.

• Yetki Belgesi: Kurumun yürütebileceği tüm faaliyetleri toplu olarak gösteren tek bir yetki belgesi düzenlenir. Bu belge fiilen teslim alınmadan hiçbir sermaye piyasası faaliyetine başlanamaz.

UYGUNLUK TESTİ

1. Uygulama Alanı ve Amacı

Uygunluk testi, müşterilerin yatırım yapmak istedikleri sermaye piyasası araçlarının risklerini anlayacak bilgi ve tecrübeye sahip olup olmadıklarını ölçmek için yapılır.

• Geçerli Olduğu Faaliyetler: Sadece alım satıma aracılık ile halka arza aracılık faaliyetlerinde uygulanır.

• Hedef Kitle: Bu test sadece genel müşteriler için zorunludur. Profesyonel müşterilere uygunluk testi yapılması gerekmez.

• Değerlendirilen Bilgiler: Test sırasında müşterinin geçmişteki işlem türleri, işlemlerinin niteliği, hacmi, sıklığı, eğitim durumu ve mesleği gibi bilgi ve tecrübe unsurları ile yatırım süresi ve risk-getiri bilinci gibi yatırım tercihleri analiz edilir.

2. İstisnalar ve Test Sonucunun Olumsuz Olması

• Muafiyet Şartı: Yatırım fonu katılma payları ile Hazine tarafından ihraç edilen ve borsada işlem gören kamu borçlanma araçları (Devlet Tahvili ve Hazine Bonosu) için uygunluk testi yapılması zorunlu değildir. Bu muafiyetin uygulanabilmesi için işlemin müşterinin kendi talebiyle başlatılması ve kurumun müşteriyi bilgilendirmiş olması şarttır.

• Olumsuz Sonuç Durumu: Test sonucunda ürünün müşteriye uygun olmadığı anlaşılırsa, müşteri yazılı olarak uyarılır. Bu durumdaki müşteriye bire bir genel yatırım tavsiyesi verilemez. Ancak müşteri işlemi gerçekleştirmek için yazılı olarak ısrar ederse, kurum o hizmeti verip vermemekte tamamen serbesttir.

3. Uygunluk Testi ile Yerindelik Testinin Karşılaştırılması

MÜŞTERİ SINIFLANDIRMASI

1. Profesyonel Müşteri Kategorileri

Sermaye piyasası mevzuatına göre kendi yatırım kararlarını verebilecek ve üstlendiği riskleri değerlendirebilecek düzeyde olan müşteriler profesyonel kabul edilir:

• (a) Kurumsal Yapılar: Aracı kurumlar, bankalar, portföy yönetim şirketleri, kolektif yatırım kuruluşları (yatırım fonları ve ortaklıkları), sigorta şirketleri, emeklilik şirketleri ve benzeri finansal kuruluşlar.

• (b) Sandıklar: Sadece emekli ve yardım sandıkları ile 506 sayılı Kanun’un geçici 20. maddesi kapsamında kurulmuş olan sandıklar.

• (c) Kamu Kurumları: Kamu kurum ve kuruluşları, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu (IMF) gibi uluslararası kuruluşlar.

• (ç) Diğer Kurumlar: Kurul tarafından nitelikleri itibarıyla bu kapsamda kabul edilebilecek benzer organizasyonlar.

• (d) Ölçek Büyüklüğüne Göre Kurumlar: Aşağıdaki üç kıstastan en az ikisini sağlayan şirketler:

  • Aktif toplamının en az 50.000.000 TL olması

  • Yıllık net hasılatının en az 90.000.000 TL olması

  • Özsermayesinin en az 5.000.000 TL olması

2. Talebe Dayalı Profesyonel Müşteriler

Bireysel yatırımcılar, Kurulun güncel kararları doğrultusunda şu şartlardan en az ikisini sağlıyorlarsa yazılı başvuruda bulunarak profesyonel müşteri statüsüne geçebilirler:

3. Profesyonel Müşterilerin Muaf Olduğu Koruma Hükümleri

Bir müşteri profesyonel statüye geçtiğinde, mevzuatın genel müşterileri korumak adına getirdiği şu haklardan ve zorunluluklardan feragat etmiş sayılır:

• Kaldıraçlı işlemlerde (Forex) oluşan zararın yatırılan teminat tutarını aşması halinde, kurumun aşan kısmı müşteriden talep edememesi kuralı profesyonellere uygulanmaz (Teminat üstü zarar talep edilebilir).

• Saklama hizmetindeki günlük mutabakat zorunluluğu, müşterinin yazılı onayı alınarak kaldırılabilir.

• Her ay yapılması zorunlu olan hesap bildirimleri, sözleşmede kararlaştırılarak daha uzun periyotlara yayılabilir.

• Alım satım işlemlerinde uygunluk testi yapılması zorunluluğu yoktur.

• Yatırım danışmanlığı ve portföy yöneticiliğindeki yerindelik testinde, mali durum bilgisi istenmesi zorunlu değildir (talebe dayalı profesyoneller hariç).

• Risk bildirim formlarında yer alan standart açıklamaların dışındaki ilave risk detayları, sadece profesyonel müşterinin talep etmesi halinde kendisine sunulur.

4. Genel Müşteri

Mevzuatta sayılan profesyonel müşteri tanımlarının ve kıstaslarının hiçbirine girmeyen tüm gerçek ve tüzel kişiler doğrudan genel müşteri olarak kabul edilir ve en yüksek yasal koruma standartlarına tabi tutulurlar.

YATIRIM KURULUŞLARININ YÜKÜMLÜLÜKLERİ

ORTAKLIK YAPISI DEĞİŞİKLİKLERİ

1. Kurul İznine Tabi Olan Pay Devirleri

Aracı kurumların ortaklık yapısında meydana gelen ve kurumun kontrolünü veya risk yapısını değiştirebilecek nitelikteki şu pay devirleri için Sermaye Piyasası Kurulu’ndan (Kurul) önceden izin alınması zorunludur:

• Belirli Oranların Aşılması veya Altına Düşülmesi: Bir kişinin aracı kurumdaki sermaye payının veya toplam oy hakkının %10, %20, %33 veya %50 oranlarını aşması ya da bu oranların altına düşmesi sonucunu doğuran pay edinimleri ve devirleri izne tabidir.

• İmtiyazlı Pay Devirleri: Herhangi bir orana bakılmaksızın, yönetim kuruluna üye belirleme imtiyazı veren paylar veya intifa hakkı sağlayan payların devredilmesi doğrudan Kurul izni gerektirir.

• Tüzel Kişi Ortakların Yapısı: Aracı kurumun doğrudan ortağı olan tüzel kişilerin kendi ortaklık yapılarında, yukarıda belirtilen oranlarda (%10, %20, %33, %50) meydana gelen değişiklikler de dolaylı pay sahipliği değiştiği için Kurul iznine tabidir.

2. Sadece Bildirime Tabi Olan Durumlar

• 10 İş Günü Kuralı: Kurul iznine tabi olan kritik oranlara (%10, %20, %33, %50) ulaşmayan veya bu oranların kendi arasındaki ara geçişlerde kalan pay devirlerinin, devir işlemini izleyen 10 iş günü içinde Kurula yazılı olarak bildirilmesi yeterlidir.

İŞTİRAK SINIRLARI

Aracı kurumların kendi özsermayelerini korumak ve finansal risklerini sınırlamak amacıyla başka şirketlere ortak olmalarına (iştirak etmelerine) yönelik yasal sınırlar şu şekildedir:

İLAN, DUYURU VE REKLAMLAR

1. Genel İlkeler ve Bilgi Doğruluğu

Aracı kurumların yapacakları her türlü ilan, reklam, kampanya ve duyurularda yatırımcıları korumak adına şu temel kurallara uyması zorunludur:

• Yapılan tüm tanıtımlar nesnel, doğrulanabilir ve objektif olmak zorundadır.

• Yatırımcıları yanlışa sevk edebilecek yalan, eksik, yanlış veya yanıltıcı bilgiler kesinlikle kullanılamaz.

• Finansal piyasaların yapısı gereği kesin bir başarı vaat edilemez, yatırımcılara mutlak getiri veya zarar etmeme garantisi verilemez.

• Reklamlarda kullanılan her türlü istatistiki ve sayısal veri için güvenilir bir kaynak veya referans gösterilmesi yasal bir zorunluluktur.

2. Kaldıraçlı İşlemlere (Forex) Yönelik Özel Zorunluluk

• Müşteri Kar/Zarar Dağılımı: Kaldıraçlı işlem sunan kurumlar, kendi nezdinde işlem yapan müşterilerin karda veya zararda olan hesaplarının oransal dağılımını 3 aylık dönemler (çeyreklik) halinde ilan etmekle yükümlüdür.

3. Reklam ve Tanıtımlarda Kullanılması Yasaklı İfadeler

• “Her durumda kazanç” veya “Bu piyasada hiç zarar edilmeyecek” tarzı kesinlik içeren iddialar,

• İşlemlerin düzenli bir “ek gelir sağlayacağına” veya maaş gibi bir getiri sunacağına yönelik ifadeler,

• Yapılan yatırımların “garantili/güvenli” olduğunu belirten veya devletin ya da Kurulun garantisi altında olduğunu ima eden yanıltıcı ibareler,

• İşlemlerin hiçbir “risk taşımadığı” veya piyasada “kısa sürede, çok kolayca bilgi sahibi olunabileceği” yönündeki söylemler,

• Yatırımcıları duygusal olarak etkilemeye yönelik dini, kültürel veya sosyal hassasiyetleri sömüren ifadeler tamamen yasaktır.

MERKEZ DIŞI ÖRGÜTLER

Aracı kurumlar, merkezleri dışındaki yerlerde faaliyet göstermek amacıyla şube veya irtibat bürosu açabilirler. Bu iki yapının yetki ve personel şartları birbirinden tamamen farklıdır:

• İzin Süreci: Aracı kurumların şube veya irtibat bürosu açabilmek için öncelikle Kurula başvurması gerekir. Bu başvurular Kurul tarafından 30 iş günü içinde incelenerek sonuçlandırılır.

DIŞARIDAN HİZMET ALIMI

Aracı kurumlar, operasyonel verimliliği artırmak amacıyla bazı destek hizmetlerini dışarıdaki uzman kuruluşlardan satın alabilirler ancak bazı ana faaliyetlerin dışarıdan alınması kesinlikle yasaktır.

1. Dışarıdan Alınabilecek (Yasal) Hizmetler

• Müşterilere yönelik borç, takas veya bilgilendirme amaçlı hatırlatma aramaları,

• Kurum içi yazılım, donanım süreçleri için teknik destek ve yardım masası hizmetleri,

• Müşterilerin talebi üzerine kendi hesap bilgilerinin kendilerine verilmesi süreçleri,

• Adres, telefon gibi müşteri kişisel bilgilerinin güncellenmesi işlemleri,

• Çağrı merkezi hizmetleri (Müşteriden doğrudan alım satım emri almamak, sadece müşteri şikayet, öneri ve taleplerini kuruma aktarmak kaydıyla).

2. Dışarıdan Alınması Kesinlikle Yasak Olan Faaliyetler

• Kanunen münhasıran yönetim kurulunca icra edilmesi gereken stratejik kararlar ve görevler,

• Kuruldan lisans ve izin alınmasını gerektiren her türlü yatırım hizmeti, faaliyeti ve bu hizmetlerin fiilen pazarlanması,

• Kurumun yasal defterlerinin tutulması, muhasebeleştirme ve finansal raporlama süreçleri,

• Kurumun güvenliğini sağlayan iç kontrol, teftiş ve risk yönetimi gibi iç denetim sistemi faaliyetleri.

3. Sorumluluk ve Bildirim Esasları

• Sorumluluğun Devredilemezliği: Aracı kurumun bazı operasyonel hizmetleri dışarıdan satın alması, mevzuattan kaynaklanan hukuki ve cezai sorumluluklarını hiçbir şekilde ortadan kaldırmaz.

• 10 İş Günü Kuralı: Kurum, dışarıdan bir hizmet alımına başladığı tarihi takip eden 10 iş günü içinde Kurula yazılı bildirimde bulunmakla yükümlüdür.

YAPAMAYACAKLARI İŞ VE İŞLEMLER

Aracı kurumların finansal sistemdeki güveni sarsmamaları ve asıl faaliyetlerine odaklanmaları amacıyla yapmaları tamamen yasaklanan iş ve işlemler şunlardır:

• Ticari Faaliyet Yasağı: İzin aldıkları yatırım hizmetleri dışında hiçbir sınai, zirai veya ticari faaliyette bulunamazlar.

• Mali Taahhüt Evrakı Çıkarma Yasağı: Mevzuatın açıkça izin verdiği durumlar hariç, kendi mali taahhütlerini içeren evrak ihraç edemezler.

• Gayrimenkul Ticareti Yasağı: Ticari amaçla gayrimenkul alım satımı yapamazlar, sadece kendi idari ihtiyaçları için gayrimenkul edinebilirler.

• Ödünç Para Verme Yasağı: Mevzuata uygun olarak yürüttükleri kredili menkul kıymet işlemleri hariç, kimseye ödünç para veremezler.

• Mevduat Toplama Yasağı: Bankacılık kanununa tabi olan mevduat veya katılım fonu toplama faaliyetlerinde bulunamazlar.

• Getiri Taahhüdü Yasağı: Müşterilerine belirli bir getiri sağlanacağına veya zarar edilmeyeceğine dair taahhüt veremezler. Ancak kurumların geçmiş dönem performans verilerini müşteriye sunmaları serbesttir.

• Yetkisiz Tasarruf Yasağı: Müşteri varlıkları üzerinde kendilerine yasal olarak verilmiş bir hak veya yetki olmaksızın hiçbir tasarrufta bulunamazlar.

• Çalışanların Kendi Hesabına İşlem Yasağı: Kurum çalışanlarının kendi nam ve hesaplarına borsa işlemleri yapmalarına izin verilemez.

• Kendi Paylarını Alım Satım Yasağı: Mevzuattaki istisnalar hariç, aracı kurumlar kendi ihraç ettikleri payları kendi nam ve hesaplarına alıp satamazlar.

• Kayıt ve Hesap Sahteciliği Yasağı: Fiktif (hayali) hesap açamazlar, kayıt dışı işlemler yapamazlar ve işlemlerin gerçek mahiyetine aykırı muhasebe kaydı tutamazlar.

• Geniş Yetkili Vekalet Yasağı: Müşterilerden genel ve geniş yetkili vekaletname alarak müşteri adına serbestçe işlem yapamazlar.

• Gereksiz İşlem Yasağı (Churning): Müşteri haklarını zedeleyecek işlemler yapamazlar ve sırf komisyon geliri elde etmek amacıyla müşterilerin gereksiz ya da aşırı alım satım yapmasına ortam hazırlayamazlar.

• Bağış Üst Sınırı: Aracı kurumların bir mali yıl içinde yapabilecekleri toplam bağış tutarı, kendi özsermayelerinin binde beşini (%0.5) aşamaz.

TEDBİRLER

1. Faaliyet İzninin İptaline veya Durdurulmasına Yol Açan Haller

Sermaye Piyasası Kurulu (Kurul), aracı kurumların faaliyetlerini denetlerken aşağıdaki hukuka aykırılıkların veya yetersizliklerin tespiti halinde faaliyet iznini geçici olarak durdurabilir veya tamamen iptal edebilir:

• Verilen kuruluş veya faaliyet izni tarihinden itibaren 2 yıl süreyle fiilen faaliyette bulunulmaması

• Kuruluş veya faaliyet izninin yalan, yanlış beyanlarla veya hukuka aykırı yollarla alınmış olduğunun sonradan anlaşılması

• Mevzuatta aranan yasal şartların kaybedilmesi ve Kurul tarafından verilen süreye (en fazla 3 ay) rağmen bu şartların yeniden sağlanamaması

• Kanunen yatırılması zorunlu olan teminatların süresinde yatırılmaması veya eksiklerin tamamlanmaması

• Kurum işlemlerinin açıkça hukuka ve mevzuata aykırı şekilde yürütülmesi

• Kurumun mali durumunun, yükümlülüklerini karşılayamayacak derecede ciddi şekilde bozulması

2. Süre Sınırları ve Uygulama Esasları

• Geçici Durdurma Süresi: Bir aracı kurumun faaliyetlerinin geçici olarak durdurulma süresi toplamda en fazla 2 yıl olabilir.

• İptal Kararı: 2 yıl içinde aynı gerekçelerle 2 kez faaliyeti geçici olarak durdurulan bir kuruma, aynı ihlal nedeniyle 3. kez durdurma tedbiri uygulanmaz, kurumun faaliyet izinleri doğrudan iptal edilir.

TEMİNATLAR

1. Kabul Edilen Teminat Türleri

Aracı kurumların yürüttükleri faaliyetlerin risklerine karşılık yasal güvence olarak yatırmak zorunda oldukları teminatların türleri şunlardır:

• Nakit (Türk Lirası veya konvertibl yabancı paralar)

• Kamu borçlanma araçları (Devlet Tahvili ve Hazine Bonosu)

• 4749 sayılı Kanun kapsamında ihraç edilmiş olan kira sertifikaları

• Aracı kurum ile arasında herhangi bir doğrudan/dolaylı sermaye veya yönetim ilişkisi bulunmayan, tamamen bağımsız bankalardan alınmış teminat mektupları

• Aracı kurumun kendisinin kurucusu veya yöneticisi olmadığı yatırım fonlarının katılma payları

2. Değerleme ve İzleme Süreçleri

III-45.1 SAYILI BELGE VE KAYIT DÜZENİ TEBLİĞİ

A. MUHASEBE KAYITLARI

Yatırım kuruluşları, gerçekleştirdikleri işlemleri şeffaflık ve denetlenebilirlik ilkesi gereğince belirli yasal süreler içinde muhasebeleştirmekle yükümlüdür. Kayıt zamanları işlemin yapıldığı yere göre değişir:

B. KİMLİK DOĞRULAMA VE İŞLEM GÜVENLİĞİ

Elektronik ortamda yapılacak işlemlerde siber güvenliği sağlamak ve yetkisiz erişimleri engellemek amacıyla iki bileşenli kimlik doğrulama uygulaması zorunludur.

1. Güvenlik Bileşenlerinin Yapısı

Sistemde kullanılacak iki bileşen, aşağıda belirtilen üç farklı sınıftan birbirinden tamamen bağımsız iki tanesinin birleşimiyle oluşturulmalıdır:

• Bildiği Sınıfı: Kullanıcının hafızasında tuttuğu şifre veya parola gibi bilgiler

• Sahip Olduğu Sınıfı: Kullanıcının elinde bulundurduğu cep telefonu, token cihazı veya akıllı kart gibi nesneler

• Biyometrik Karakteristiği Sınıfı: Parmak izi, yüz tanıma veya retina gibi kullanıcıya özgü biyometrik veriler

• Doğrulama Kodu: Giriş esnasında üretilen tek kullanımlık kodlar, müşteriye özel olarak atanmış şifreleme gizli anahtarı ile imzalanarak güvenli hale getirilir.

2. Bilgi Sistemlerinin Zorunlu Fonksiyonları

• Erişim Engelleme: Arka arkaya yapılan belirli sayıdaki başarısız giriş denemesinden sonra hesap erişimi otomatik olarak bloke edilir.

• Siber Güvenlik Filtresi: Giriş bilgilerinin hatalı yazılması durumunda sistem, saldırganlara ipucu vermemek adına “böyle bir müşteri bulunmamaktadır” veya “şifre yanlıştır” gibi ayırt edici hata mesajları veremez. Genel bir hata ekranı gösterilir.

• Oturum Yönetimi: Belirli bir süre boyunca işlem yapılmayan (hareketsiz) oturumlar sistem tarafından otomatik olarak sonlandırılır.

• Eşzamanlılık Engeli: Aynı kullanıcı bilgileriyle aynı anda birden fazla aktif oturum açılmasına izin verilmez.

C. DÜZENLENECEK BELGELER

Yatırım hizmet ve faaliyetlerinin her aşamasında, operasyonel şeffaflığı ve yasal takibi sağlamak üzere şu kurumsal belgelerin düzenlenmesi zorunludur:

• Nakit Alındı / Nakit Ödendi Belgesi: Kurum ile müşteri arasındaki tüm fiziki nakit hareketlerini gösteren belgedir.

• Müşteri Emir Formu: Müşteriden alınan ilk alım satım talebinin kaydedildiği formdur.

• Türev Piyasalar Emir Takip Formu: Vadeli işlem ve opsiyon piyasalarındaki emirlerin durumunu izleyen dökümandır.

• Seans Takip Formu: Borsadaki seans süresince iletilen ve işlenen emirlerin akışını gösterir.

• İşlem Sonuç Formları: İşlemin gerçekleştiğini müşteriye bildiren formlardır. Piyasasına göre İşlem Sonuç Formu, Türev Araç İşlem Sonuç Formu ve Kaldıraçlı İşlem Sonuç Formu olarak ayrılır.

• İşlem Talimat Formu: Müşterinin belirli bir operasyonel işlem için kuruma verdiği yazılı talimattır.

• Türev Piyasalar Teminat Durum Raporu: Müşterinin türev piyasalardaki açık pozisyonlarına karşılık hesapta bulunan teminatların güncel seviyelerini gösterir.

• Türev Piyasalar Pozisyon Limit Aşımı Raporu: Mevzuatın veya kurumun izin verdiği maksimum pozisyon sınırlarının aşılıp aşılmadığını takip eden rapordur.

• Hesap Ekstresi: Müşterinin belirli bir dönemdeki tüm varlık ve nakit hareketlerini toplu gösteren rapordur.

D. MÜŞTERİ EMİRLERİ

1. Emir Kabulü ve İspat Yükümlülüğü

• Kabul Şekilleri: Müşteri emirleri yazılı olarak alınabileceği gibi sözlü olarak da (telefon, faks, ATM, internet şubesi veya mobil uygulamalar üzerinden) kabul edilebilir.

• Sözlü Emirlerde İspat: Sözlü olarak alınan emirlerin doğruluğu ve içeriği konusundaki ispat yükü tamamen yatırım kuruluşuna aittir. Kurum, telefon kayıtlarını ve elektronik verileri saklamakla sorumludur.

• Emir İddiasında İspat: Kurum kayıtlarında yer almayan bir emrin aslında verildiğini iddia eden müşteri, bu iddiasını ispat etmekle yükümlüdür.

2. Emir Formunda Bulunması Zorunlu Bilgiler

Bir emir formunda yasal olarak hiçbir eksik olmaksızın şu verilerin yer alması şarttır:

• Müşteri numarası ve hesap numarası

• Müşterinin adı, soyadı veya tüzel kişi ise unvanı

• Sistem tarafından otomatik atanan müteselsil sıra numarası

• İşleme konu olan sermaye piyasası aracının net tanımı

• Emrin tipi (limitli emir, piyasa emri vb.)

• Emrin kuruma iletilme şekli (elektronik, telefon vb.)

• İşlemin yönü (Alım veya Satım)

• Emredilen fiyat ve miktar bilgisi

• Emrin alındığı tam tarih ve saniye bazında zaman bilgisi

E. HESAP EKSTRESİ

• Gönderim Zamanı: Hesap ekstreleri aylık dönemler itibarıyla hazırlanır ve ilgili dönemin bitimini izleyen 5 iş günü içinde müşteriye gönderilir.

• Zorunlu İçerik: Ekstrede; ilgili ayda alınan ve satılan tüm sermaye piyasası araçlarının detayları (ad, tarih, saniye bazında zaman, fiyat, miktar), hesaba giren veya çıkan tüm nakit ve menkul kıymet hareketleri ile müşteriden tahsil edilen komisyon, ücret ve yasal vergiler açıkça gösterilmelidir.

• İstisnai Muafiyet Durumları:

  • İlgili hesap dönemi boyunca hesabında hiçbir nakit veya menkul kıymet hareketi gerçekleşmeyen (işlem yapmayan) müşterilere ekstre gönderilmesi zorunlu değildir.

  • Profesyonel müşterilere, aralarındaki çerçeve sözleşmede açıkça kararlaştırılmış olması şartıyla hesap ekstresi gönderilmeyebilir.

F. BELGELERİN SAKLANMASI

• Standart Saklama Süresi: Türk Ticaret Kanunu (Md.82) ve sermaye piyasası mevzuatı uyarınca tüm belge, form, sözleşme ve kayıtların 10 yıl süreyle saklanması zorunludur.

• İhtilaflı Belgeler: Kurum ile müşteri arasında yargıya veya tahkime yansımış bir uyuşmazlık (ihtilaf) varsa, ilgili tüm belgeler 10 yıllık süre dolmuş olsa dahi ihtilaf tamamen sonuçlanıncaya kadar imha edilemez ve saklanmaya devam edilir.

• Elektronik Kayıtların Güvenliği: Dijital ortamda tutulan kayıtların dosya bütünlük değerleri (hash) günlük periyotlarda zaman damgası ile damgalanmalıdır. Verilerin geriye dönük olarak silinmesini, değiştirilmesini veya tahrif edilmesini engelleyen güvenli bir teknolojik yapının kurulması zorunludur.

SERMAYE PİYASASI ARAÇLARININ KREDİLİ ALIM, AÇIĞA SATIŞ VE ÖDÜNÇ ALMA/VERME İŞLEMLERİ

A. GENEL İŞLEM SINIRI

Aracı kurumların müşterilerine kullandırabileceği kredili işlemler ve açığa satışlar için yasal bir üst sınır belirlenmiştir.

• İstisna Durum: Aracı kurumun son ay sonu itibarıyla hesaplanan özsermayesi, önceki 3 ayın ortalamasından daha düşükse, hesaplamada genel kural olan 3 aylık ortalama yerine doğrudan son ayın özsermaye rakamı esas alınır.

B. ÖZEL İŞLEM SINIRI

Müşteri bazında ve hisse senedi bazında riskin dağıtılması amacıyla uygulanan özel sınırlar şu şekildedir:

• Birlikte Hareket Edenler: Aşağıdaki kişiler tek bir müşteri olarak kabul edilir ve yasal sınırlar bu kişilerin toplam riskine göre hesaplanır:

  • Gerçek kişinin kendisi, eşi ve velayeti altındaki çocukları

  • Bu kişilerin doğrudan veya dolaylı olarak %25 veya daha fazla oranda iştirak ettiği tüm ortaklıklar

  • Aralarındaki istihdam ilişkisi veya akdi ilişkiler nedeniyle kanunen birlikte hareket ettiği belirlenen kişiler

C. ÖZKAYNAK ORANLARI

Kredili alım ve açığa satış işlemlerinin sürdürülebilmesi için hesapta bulunması gereken asgari özkaynak oranları iki aşamalıdır:

• Kredili Alım İşlemlerinde Özkaynak Formülü:

  This is box title

  Özkaynak Oranı = (İşleme Konu Kıymetlerin Cari Değeri – Kredi Tutarı) / İşleme Konu Kıymetlerin Cari Değeri

• Açığa Satış İşlemlerinde Özkaynak Formülü:

  This is box title

  Özkaynak Oranı = (İşleme Konu Kıymetlerin Cari Değeri – Açığa Satışa Konu Değer) / İşleme Konu Kıymetlerin Cari Değeri

  Örnek Soru

  Soru 1
  Sermaye piyasası mevzuatı uyarınca, kredili alım ve açığa satış işlemlerinin başlatılabilmesi ve devam ettirilebilmesi için hesapta bulunması gereken asgari yasal “Başlangıç Özkaynak Oranı” ile işlemler süresince altına düşülmemesi gereken “Sürdürme Özkaynak Oranı” aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir?

  A) %40 / %25
  B) %50 / %35
  C) %60 / %40
  D) %50 / %20
  E) %75 / %50

  Cevabı Gör

  Doğru Cevap: B

  Açıklama: Mevzuata göre, müşterilerin kredili alım veya açığa satış işlemlerine başlayabilmesi için yasal olarak yatırmaları gereken asgari “Başlangıç Özkaynak Oranı” %50’dir. İşlemler başladıktan sonra, piyasa hareketlerine karşı pozisyonun korunması ve sürdürülebilmesi için hesapta bulunması gereken, altına düşülmemesi zorunlu olan asgari “Sürdürme Özkaynak Oranı” ise %35 olarak belirlenmiştir.
  

D. ÖZKAYNAK TAMAMLAMA BİLDİRİMİ VE MUACCELİYET

1. Özkaynak Tamamlama Bildirimi

• Piyasa hareketleri nedeniyle özkaynak oranı %35’in altına düştüğü an müşteriye derhal bildirim yapılır.

• Müşterinin özkaynak açığını tamamlaması için tanınan yasal süre bildirim tarihinden itibaren 2 iş günüdür (çerçeve sözleşmede daha kısa bir süre belirlenmişse o süre geçerlidir).

• Özkaynak tamamlama bildirimi yapılmış olan bir müşterinin, hesaptaki özkaynak açığı tamamen kapatılıncaya kadar yeni bir alım emri (açığa satış işlemlerinde ise yeni bir satım emri) yatırım kuruluşu tarafından kesinlikle yerine getirilmez.

2. Kredinin Erken Muacceliyeti

Kredinin vadesinin dolmuş sayılacağı ve aracı kurumun alacağını tahsil etmek için pozisyonları derhal kapatma yetkisinin doğduğu üç durum mevcuttur:

1. Özkaynak tamamlama bildirimine rağmen açığın verilen sürede tamamlanmaması

2. Sözleşmede kararlaştırılan yasal kredi süresinin sona ermesi

3. Krediye veya işleme konu olan sermaye piyasası aracının borsa listesinden çıkarılması

E. AÇIĞA SATIŞ İŞLEMLERİNE İLİŞKİN ÖZEL SINIRLAMALAR

1. Fiyat Sınırı

Piyasadaki düşüş yönlü spekülasyonları engellemek amacıyla açığa satış işlemlerinde fiyat sınırlaması uygulanır:

• Açığa satış işlemi, ilgili sermaye piyasası aracının o an piyasada gerçekleşmiş olan en son işlem fiyatından daha yüksek bir fiyattan yapılabilir.

• Eğer en son gerçekleşen işlem fiyatı, bir önceki işlem fiyatından daha yüksekse, açığa satış işlemi en son gerçekleşen fiyat düzeyinden (fiyata eşit olarak) de gerçekleştirilebilir.

2. Açığa Satış Yasağı Olan Kişiler

İçsel bilgilere erişimi olan veya şirket üzerinde kontrol gücü bulunan şu kişilerin, o şirketin sermaye piyasası araçlarında açığa satış işlemi yapması kanunen tamamen yasaktır:

• Sermaye piyasası aracını ihraç eden şirketin yönetim kurulu üyeleri ve üst düzey personeli

• Şirket sermayesinde veya toplam oy hakkı içinde %10 veya daha fazla paya sahip olan ortaklar

• Bu sayılan kişilerle organik bağları nedeniyle birlikte hareket edenler

• Bu kişilerin eşleri ile velayetleri altında bulunan çocukları

F. ÖDÜNÇ ALMA VE VERME İŞLEMLERİ

• Özkaynak Zorunluluğu: Ödünç alınan sermaye piyasası araçlarının cari değerinin en az %100’ü oranında özkaynak bulundurulması yasal zorunluluktur.

• Anlık Bildirim: Piyasa hareketleriyle bu oran %100’ün altına düştüğü an, aracı kurum tarafından müşteriye aynı gün içinde bildirim yapılarak eksikliğin giderilmesi istenir.

• Muacceliyet Durumları: Özkaynak açığının süresinde tamamlanmaması, ödünç sözleşmesi süresinin bitmesi veya ödünç alınan sermaye piyasası aracının borsa listesinden çıkarılması durumlarında ödünç borcu muaccel hale gelir.

G. TEMERRÜT BİLDİRİMİ VE YAPTIRIMLAR

Sermaye piyasalarında takas disiplininin sağlanması amacıyla yükümlülüklerini sürekli geciktiren müşterilere ağır yaptırımlar uygulanır:

• Kapsam: Son 3 ay içinde 2 defadan fazla takas yükümlülüğünü veya özkaynak tamamlama zorunluluğunu süresinde yerine getirmeyerek temerrüde düşen müşteriler bu kapsama alınır.

• Borsaya Bildirim: Aracı kurum, bu şartı ihlal eden müşterileri durumun gerçekleştiği tarihten itibaren 2 iş günü içinde Borsaya bildirmekle yükümlüdür.

• Yasal Yaptırım: Borsaya ismi bildirilen bu müşterilerin alım veya satım emirleri, bildirimin yapılmasından itibaren 6 ay süreyle hiçbir yatırım kuruluşu tarafından kabul edilemez.

KİTLE FONLAMASI TEBLİĞİ

A. PLATFORM KURULUŞ ŞARTLARI

Kitle fonlaması faaliyetlerine aracılık edecek platformların kurulabilmesi için Sermaye Piyasası Kurulu (Kurul) tarafından belirlenen şu yapısal şartların tamamlanması zorunludur:

• Şirket Yapısı: Platformun mutlaka Anonim Ortaklık statüsünde kurulması gerekir.

• Sermaye Sınırı: Şirket sermayesinin en az 15.000.000 TL olması ve bu tutarın nakden, tamamen ödenmiş bulunması şarttır.

• Payların Türü: Şirket ortaklığını temsil eden payların tamamı nama yazılı olarak ihraç edilmelidir.

• Unvan Zorunluluğu: Şirketin resmi ticaret unvanında “Kitle Fonlama Platformu” ibaresinin açıkça yer alması yasal bir zorunluluktur.

• Faaliyet Sınırı: Şirket esas sözleşmesinde, şirketin münhasıran (sadece) kitle fonlaması faaliyeti yürütmek amacıyla kurulduğu net bir şekilde belirtilmelidir. Şirket başka bir ticari alanda faaliyet gösteremez.

• Yönetim Yapısı: Şirketin yönetim kurulu asgari 3 kişiden oluşmalı ve kurucu ortaklar mevzuatta aranan dürüstlük ve itibar gibi genel şartları taşımalıdır.

• Sermaye Esnekliği Süresi: Kuruluş için aranan asgari sermaye şartı, platformun Kurul listesine alınmasını takip eden 2 yıl süresince yarısı oranında uygulanarak yeni kurulan platformlara operasyonel bir kolaylık sağlanır.

B. YATIRIM KOMİTESİ YAPISI VE EK ŞARTLAR

Platformların halktan toplanacak fonların hangi projelere aktarılacağını değerlendiren ve onaylayan bağımsız bir yatırım komitesi kurması zorunludur. Komitenin yapısı fonlama türüne göre şu şekilde şekillenir:

1. Genel Yatırım Komitesi Şartları 

• Komite en az 3 üyeden oluşmak zorundadır.

• Üyelerin çoğunluğunun finans, girişimcilik, teknoloji veya işletme gibi alanlarda en az 5 yıl mesleki tecrübeye sahip olması şarttır.

• Komite üyelerinden en az birinin aynı zamanda platformun yönetim kurulu üyesi olması yasal bir zorunluluktur.

• Üyelerden en az birinin Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey 3 Lisansına sahip olması gerekir.

• Komitede görev alacak tüm üyelerin aracı kurum kurucularında aranan adli sicil ve itibar şartlarını taşıması istenir.

2. Borçlanmaya Dayalı Kitle Fonlaması İçin Ek Şartlar

Platform borçlanmaya dayalı fon toplama süreçleri yürütecekse, yukarıdaki genel şartlara ilave olarak şu kriterleri de sağlamalıdır:

• Yatırım komitesi üyelerinden en az birinin Kredi Derecelendirme Lisansına sahip olması zorunludur.

• Komite üyelerinin çoğunluğunun istatistik, risk yönetimi, finansal analiz, kredi derecelendirme veya şirket değerlemesi alanlarında en az 5 yıl tecrübeli profesyonellerden oluşması gerekir.

C. YATIRIM SINIRLARI VE FON TOPLAMA KURALLARI

Sermaye piyasası mevzuatı, nitelikli yatırımcı sıfatı taşımayan bireysel (gerçek kişi) yatırımcıların yüksek finansal risk almasını önlemek amacıyla yıllık yatırım sınırları getirmiştir:

Fon Toplama Limitleri ve Kurallar

• Kampanya Sınırı: Bir girişim şirketi veya proje sahibi, herhangi bir 12 aylık dönem içinde en fazla 2 kez fon toplama kampanyası yürütebilir.

• Üst Sınır: Kampanyalarda toplanabilecek toplam fon tutarı, Kurul tarafından ilan edilen izahname muafiyet sınırını (2026 yılı için belirlenen yasal sınırı) kesinlikle geçemez.

• Nitelikli Yatırımcı Desteği Zorunluluğu: Eğer bir projenin fonlama kampanyasında hedeflediği toplam fon talebi 9.000.000 TL sınırını aşıyorsa, bu fonun en az %5’lik kısmının nitelikli yatırımcılar tarafından karşılanacağına dair taahhüt alınması zorunludur.

D. KAMPANYA SÜRECİ VE CAYMA HAKKI

Projelerin platform üzerinde halka açık olarak sergilenmesi ve fon toplanması süreci sıkı zaman sınırlarına bağlanmıştır.

• Azami Kampanya Süresi: Bir projenin platform üzerinde fon toplama amacıyla aktif kalabileceği kampanya süresi en fazla 60 gün olabilir. Bu süre içinde hedeflenen fona ulaşılamazsa süreç iptal edilir.

• Koşulsuz Cayma Hakkı: Yatırımcılar, projeye fon aktarma kararı verdikten sonra yatırım yaptıkları andan itibaren 48 saat içinde hiçbir gerekçe göstermeksizin ve hiçbir cezai şarta katlanmaksızın yatırımlarından tamamen vazgeçme (cayma) hakkına sahiptir. Cayma talebi iletildiğinde tutar müşteriye aynen iade edilir.

E. BORÇLANMAYA DAYALI FAİZ VE VADE SINIRI

Borçlanmaya dayalı kitle fonlamasında yatırımcılara ödenecek faiz oranları ve borcun geri ödeme yapısı, finansal istikrarı korumak adına sınırlandırılmıştır:

• Azami Faiz Sınırı: Yatırımcılara sunulacak faiz oranı, piyasada işlem gören Devlet İç Borçlanma Senetlerinin (DİBS) faiz oranları esas alınarak hesaplanır:

• Maksimum Vade: Borçlanmaya dayalı olarak ihraç edilecek borçlanma araçlarının vadesi 5 yıldan fazla olamaz.

• Geri Ödeme Yöntemi: Borç tutarının ve faizinin, vade tarihinde tek bir seferde (balon ödeme şeklinde) topluca geri ödenmesi kesinlikle yasaktır. Geri ödemelerin yasal takvim uyarınca belirli periyotlarla kademeli (taksitli) olarak yapılması zorunludur.

F. FON KULLANIMI VE DENETİM ESASLARI

Toplanan fonların ilan edilen amaç doğrultusunda kullanılması her iki fonlama türünde de sıkı bir kontrol mekanizmasına tabidir:

• Raporlama Zorunluluğu: Kampanya başarıyla tamamlandıktan sonra, toplanan kaynakların nerelere harcandığını gösteren detaylı bir fon kullanım raporu hazırlanması yasal bir zorunluluktur. Toplanan paralar kampanya amacının dışında başka hiçbir iş için kullanılamaz.

• Paya Dayalı Fonlama Denetimi: Paya dayalı kitle fonlamasında fonların kullanımının doğruluğu, doğrulanması ve denetimi tamamen dışarıdan yetkilendirilmiş bağımsız bir bağımsız denetim kuruluşu tarafından yürütülür.

• Borçlanmaya Dayalı Fonlama Denetimi: Borçlanmaya dayalı süreçlerde ise toplanan paraların takibi, geri ödeme planına uyumun kontrolü ve şirket içi denetimi doğrudan platformun kendi yatırım komitesi tarafından gerçekleştirilir.

UZAKTAN KİMLİK TESPİTİ TEBLİĞİ

A. UZAKTAN KİMLİK TESPİTİNDE TEMEL İLKELER

Yatırım kuruluşlarının fiziksel olarak bir araya gelmeden müşteri edinmesini sağlayan uzaktan kimlik tespiti süreçleri belirli yapısal ve teknolojik ilkeler üzerine kuruludur:

• Görüntülü Görüşme Esası: Kimlik tespiti süreci, müşteri temsilcisi ile kişinin fiziksel varlığı aranmaksızın görüntülü görüşme yöntemiyle gerçekleştirilir. Bu görüşmenin gerçek zamanlı (online) ve hiçbir kesinti olmaksızın kesintisiz olarak yapılması yasal zorunluluktur.

• Uçtan Uca Güvenlik: Görüşme esnasında iletilen tüm verilerin, ses ve görüntü kayıtlarının sızmasını veya üçüncü kişilerce değiştirilmesini önlemek amacıyla uçtan uca güvenli iletişim (kriptografik şifreli hatlar) altyapısı kullanılır.

• Kritik İşlem İlkesi (Dört Göz Kuralı): Sistem güvenliğini ve suistimali önlemek adına kritik işlemler (hesap açılışı onayı, kimlik doğrulama adımları vb.) bilgi teknolojileri sistemleri veya kurum personeli tarafından tek başına başlatılamaz, onaylanamaz veya tamamlamanamaz. Sürecin çok aşamalı kontrol mekanizmalarına tabi tutulması şarttır.

B. KİMLİK DOĞRULAMA VE KONTROLLER

Görüntülü görüşme sırasında sahteciliği önlemek amacıyla aracı kurum tarafından yapılması zorunlu olan teknik ve görsel kontroller şunlardır:

• Görsel Uyum: Görüşmedeki kişinin canlı görüntüsü ile ibraz ettiği kimlik belgesindeki fotoğrafın birbiriyle tam olarak uyuşması gerekir.

• Belge İncelemesi: Kimlik belgesinin üzerindeki yazı tipi, genel düzen ve tipografi gibi karakter özellikleri orijinal standartlara uygunluk açısından kontrol edilir. Belgenin üzerinde hiçbir zarar görme, yırtılma veya tahrifat (silinti/kazıntı) izi bulunmamalıdır.

• Geçerlilik ve MRZ Kontrolü: Kimliğin yasal geçerlilik süresi kontrol edilir. Ayrıca belgenin üzerindeki makine tarafından okunabilir alan (MRZ – Machine Readable Zone) bilgileri ile belgedeki diğer açık bilgiler birbiriyle tam olarak eşleşmelidir.

• KPS Doğrulaması: Belgedeki tüm kimlik verileri, İçişleri Bakanlığı Kimlik Paylaşım Sistemi (KPS) üzerinden anlık olarak sorgulanarak eşleştirilir.

• Canlılık Tespiti (Liveness Detection): Sahte yüz teknolojilerine (deepfake, fotoğraf oynatma, video yayını veya maske kullanımı vb.) karşı sistemi korumak amacıyla teknolojik canlılık tespiti önlemlerinin alınması zorunludur.

C. ELEKTRONİK SÖZLEŞME KURULMASI

Yatırım kuruluşu ile müşteri arasında fiziksel imza olmaksızın, uzaktan mesafeli sözleşme (elektronik sözleşme) kurulabilmesi için şu yasal adımların eksiksiz uygulanması şarttır:

• Ön Bilgilendirme: Sözleşmenin tüm şartları ve metinleri, müşteri tarafından incelenebilmesi amacıyla işleme başlanmadan önce elektronik ortamda eksiksiz olarak müşteriye iletilir.

• İrade Beyanı ve İmza: Müşteri, sözleşmeyi kabul ettiğine dair yasal irade beyanını, doğrudan kendisine özgü olarak üretilmiş ve tahsis edilmiş olan şifreleme gizli anahtarı (kriptografik özel anahtar) ile imzalayarak kuruma iletmek zorundadır.

• Sınırlılık İlkesi: Müşteri tarafından elektronik ortamda imzalanacak olan veri kümesi, yalnızca kurum tarafından kendisine iletilen ve onayına sunulan bilgileri kapsamalıdır. Sözleşme harici veya belirsiz alanların imzalatılması yasaktır.

EK: PROMOSYON KAMPANYALARI YÖNERGESİ

1. Temel Yasaklar

Yatırım kuruluşlarının düzenleyeceği promosyon kampanyalarında, yatırımcıların nesnel karar vermesini engellememek ve piyasa risklerini gizlememek adına şu unsurlar kesin olarak yasaklanmıştır:

2. Süre ve Başvuru Esasları

Promosyon kampanyalarının yasal takvimi ve izin süreçleri şu kurallara bağlanmıştır:

• Maksimum Kampanya Süresi: Bir kampanya için belirlenen süre en fazla 1 yıl olabilir. Kampanya süresi sadece 1 defa uzatılabilir ancak uzatılan süre de dahil olmak üzere toplam kampanya süresi hiçbir şekilde 1 yılı aşamaz.

• Yasal Başvuru Zamanlaması: Yatırım kuruluşları, planladıkları kampanyanın fiili başlangıç tarihinden asgari 10 iş günü önce Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği’ne (Birliğe) yazılı olarak başvuru yapmakla yükümlüdür.

ÖZET TABLOLAR

Özsermaye Tutarları

Tecrübe Şartları

Süreler